TÊGIHIŞTINA NESTÊ Û CUREYÊN WÊ DI JIYANA MIROVAN DE

Destpêk

Nest (instinct) hêmana herî bingehîn a tevger û reftarên zindeweran e. Ev hêza xwezayî û navxweyî (hundirîn) bêyî ku bi zanebûn were fêrkirin, di hemû zindeweran de heye û ji bo berevanî û parastina jiyanê û domdariya nifş û neslê zindiyan roleke sereke dilîze. Nest di jiyana her zindewer û mirovî de xwedî bandoreke mezin e ku pirî caran ji aliyê mirovan ve nayê hestkirin, lê dîsa jî gelek tevger û reftarên rojane bi awayekî nestî tên kirin.

Ji destpêka jiyanê heta niha, nest bûye alîkar ku zindewar xwe biparêzin, xwarina xwe peyda bikin, zêde bibin û çawa têkiliya zayendiyê bikin. Li vir, em dê bi awayekî kurt li ser cûreyên cuda yên nestê, bandora wan li ser jiyana mirovan û çerxa geşbûn û pêşketina mirovahiyê bisekinin. Herwiha, em ê bibînin ka çawa nest di jiyana me ya rojane de xwe dide der û çawa ev bi hêmanên derûnî, civakî û çandî ve têkildar e.

Cûreyên Nestê û Bandora Wan

Nestên Bingehîn ên Zindeweran

Nesta ajalî (animal instinct) di hemû ajalan de heye û bandoreke kûr li ser tevger û reftara wan a rojane dike. Ev hêz û şiyan alîkariyê dide ku ew xwe biparêzin, xwarinê peyda bikin, koçber bibin û têkiliya zayendiyê bikin. Ji bo her cureyên ajalan, nesta ajalî dikare cuda be. Bo nimûne, çûkek bi awayekî nestî (nestalî) dizane çawa hêlînekê çêbike, bê ku tikes vê jê re hîn bike. Ev çêkirina hêlînê ji malbatekê ji çûkan diçe malbateke din û bi vî awayî, çûk dema ku mezin dibe, dizane bê çawa vê yekê pêk bîne.

Ajal ne tenê di çêkirina cihê jiyana xwe de, lê herwiha di nêçîra xwe de jî bi nestî tevdigerin. Bo nimûne, pilingek dizane bê çawa li bendê be, çawa êrîşê bike û çawa xwarina xwe bigire, bêyî ku kesek van jê re hîn bike. Ev têkildarî pakêta jenetîkî ya ajal e û di DNA ya wan de veşartî ye.

Nesta zindewerî (biological instinct) ji bo pêkanîna erkên bingehîn ên jiyanê pêwîst e. Ev nest ji aliyê jenetîkî ve tê diyarkirin û ji bo saxlem mayîn û parastina nifşî çalak e. Ev nest dibe sedema reftar û tevgerên weke xwarina dema birçîbûnê, vexwarina dema tîbûnê û xewka dema westiyayî. Bêyî van nestan, zindewar nikarin bijîn û nifşên xwe bidomînin.

Nesta zindewerî di mirov û ajalan de bi awayên cuda xwe dide der. Bo nimûne, ji bo mirovan, ev nest dikare bibe sedema ku em ji tiştên metirsîdar direvin an jî li ser wan bi awayekî neçar bifikirin. Ev yek dikare bibe alîkarek ji bo me biparêze û di heman demê de, dikare bibe astengek di riya me ya ji bo guherîn an jî pêşketinê.

Nestên Mirovî û Bandora Wan

Nesta mirovî (human instinct) beşeke mezin a reftar û tevgerên me diyar dike. Ev nest ji bo mirovên hemdem jî di jiyana wan a medenî de, hêj jî girîng e. Nesta berevanî û parastina zarokan, nesta civakîbûnê û nesta pêşkêşkirina alîkariyê ji bo yên din, hemû beşên nesta mirovî ne. Ev nest alîkariya me dikin ku em civakên saxlem ava bikin û têkiliyên xurt bi hev re deynin.

Di civakên nûjen de, herçiqasî geşedan û pêşketinên zanistî û teknolojîk pir bûbin jî gelek tevgerên me hêj jî di bin bandora nesta mirovî de ne. Bo nimûne, dema ku em dibihîzin ku zarokek digirî, bê hemdê me, em dixwazin biçin û wî/wê aram bikin. Ev daxwaz ji bo parastina zarokan di nav nestên me de heye û dibe sedema ku em bi vî awayî tevbigerin.

Nesta civakîbûnê jî beşeke din a nesta mirovî ye ku dihêle em bi hev re bibin komek û alîkariya hev bikin. Ev yek dibe sedema avakirina civakên mezin û gundên biçûk ku di encama vê yekê de, geşedanên çandî û teknolojîk pêk tên. Bêyî vê nestê, mirov nikare di civakê de bijî û pêşve biçe.

Nesta zayendî (sexual instinct) ji bo dewamkirina nifşên mirovahiyê pêwîst e. Ev nest ne tenê ji bo zêdebûna neslê ye, lê herwiha di têkiliyên evîndarî û avakirina malbatê de jî roleke watedar dilîze. Gelek caran ev nest di bin bandora çand û normên civakî de tê kontrolkirin, lêbelê bi awayekî kûr û dûr di hemû mirovan de heye.

Nesta zayendî, wekî gelek cureyên din ên nestê, dikare ji aliyê çand û civakê ve were dîtin û li gorî wan were şêwandin. Ev yek dibe sedema ciyawaziyên mezin di navbera civakên cuda de di mijara reftarên zayendî de. Lê, bingeha vê nestê di hemû mirovahiyê de weke hev e û dihêle ku em evîndar bibin û jiyanê bi hev re bidomînin.

Nesta jiyanê (life instinct) û nesta mirinê (death instinct) du hêzên diyalektîk in ku di bîrdoziyên derûnnasî yên Freud de hatin pênasekirin. Nesta jiyanê (ku gelek caran bi navê Eros tê nasîn) daxwaza jiyanê, parêzgerî, geşbûn û pêşketinê vedihewîne. Li ji hêla din, nesta mirinê (ku bi navê Thanatos tê nasîn) dikare bibe sedema tevger û reftarên xirab, tundî, rûxandin û xemgîniyê.

Sigmund Freud, di xebatên xwe de, dît ku mirov di navbera van du hêzan de dijîn. Nesta jiyanê dihêle ku em bijîn, xwe biparêzin û bi awayekî erênî jiyana xwe û ya derûdora xwe bidomînin. Ji hêla din ve, nesta mirinê dikare bibe sedema tevgerên xirab û daxwaza têkçûnê. Ev diyalektîk di nav her mirovî de heye û dibe sedema cudahiyên mezin di navbera kesayetiyan de.

Tegeha Nestê di Konteksta Civakî û Çandî de

Nesta dînî (religious instinct) li gorî dîtina hin lêkoleran, daxwazeke mirovî ya xwezayî ye ji bo ku têgeha xwe ya bi jiyanê re hebe û li xwe hayî bibe. Ev nest bi gelek awayan dibe sedema avakirina çand, bawerî û rîtûelên dînî ku di dîroka mirovahiyê de beşeke girîng e.

Mirov, ji despêka dîrokê ve, hewl dide ku têbigihêje rûdanên nediyar û peywendiyên xwe bi cîhanê re. Ev hewl, di gelek civakên cuda de, bûye sedema avakirina pergalên bawerî û dînî. Herçiqasî baweriyên dînî di civakên cuda de cûda bin jî, bingeha wan, yanî nesta dînî, di hemû mirovan de heye.

Ji bo gelek kesan, dîn û bawerî alîkariya wan dike ku wateyê di jiyana xwe de bibînin û têkiliya xwe bi tiştekî mezintir ve çêbikin. Ev yek dibe alîkar ku ew di demên dijwar de xwe saxlem bigirin û berxwedanê bikin. Lêkolînên civaknasî û derûnnasî jî vê yekê piştrast dikin ku nesta dînî di geşedana mirovan de roleke sereke dilîze.

Nesta êrişbariyê (aggression instinct) ji bo mirov xwe biparêze an jî bibe serdest, tê bikaranîn. Ev nest di şer, pevçûn û hevrikiyê de xwe dide der. Lêbelê, civakên medenî hewl didin ku vê nestê bi rêya qanûn, norm û nirxên exlaqî kontrol bikin.

Di gelek rewşan de, nesta êrişbariyê dikare bibe sedema tevgerên xirab û pev-çûnên mezin. Ev yek, di dîroka mirovahiyê de, bûye sedema şer û karesatên mezin. Ji bo vê yekê, civak û sazûmanên nûjen hewl didin ku vê nestê kontrol bikin û bi awayên din vê hêzê bikar bînin, weke di spor an jî pêşbaziyên din de.

Lêbelê, nesta êrişbariyê her dem ne xirab e. Di rewşên metirsîdar de, ev nest dikare alîkariya me bike ku em xwe biparêzin û hebûna xwe biparêzin. Herwiha, ev nest dikare bibe sedem ku em li dijî neheqiyê rawestin û ji bo mafên xwe û yên din têbikoşin.

Nesta rûxîner (destructive instinct) aliyekî din ê nesta êrişbariyê ye ku dikare bibe sedema ku mirov zirarê bide xwe an jî derdora xwe. Di rewşên trawmatîk de, ev nest dikare bibe sedema depresyon, tundî an jî tevgerên bi zirar.

Mirov, di rewşên stres an jî bêhêvîtiyê de, dikare derfetê bide nesta rûxîner û bi vî awayî zirarê bide xwe an jî derûdora xwe. Ev yek dikare bibe sedema tundiya nav malê, şerên girseyî an jî tevgerên xwedîzirar ên din. Ji bo vê yekê, têgihiştina vê nestê û kontrolkirina wê ji bo civakên saxlem taybet e.

Nesta parçeyî (qismî) (partial instinct) weke ku ji navê wê jî tê fêmkirin, geşedana kêm a nestî ye. Ev yek dikare di hinek rewşên taybet de derkeve holê û di jiyana rojane de bandora wê kêmtir e.

Ev nest ne bi tevahî pêş ketiye û dibe ku tenê di hin rewşên taybet de xwe nîşanî me bide. Di gelek rewşan de, ev nest weke aliyekî din ên nestên bingehîn xwe nîşan dide û dibe sedema tevgerên ne tam û nediyar.

Nest û Geşedana Kesayetiyê

Nestên eziyê (ego instincts) bi geşbûn û pêşketina eziyê ve têkildar in. Ev nest alîkariya me dikin ku em hebûna xwe nas bikin, cihê xwe di civakê de diyar bikin û pergaleke têgihîştî ya ji bo cîhanê ava bikin. Li gorî Freud, ezî di navbera xwestek û rastiyê de hevsengiyê datîne.

Ezî, di bîrdoziya Freud de, beşa kesayetiyê ye ku bi rastiyê re têkildar e û riya me ji bo têkiliya bi derûdorê re ye. Nestên eziyê alîkariya vê beşê dikin ku ew bi awayekî saxlem pêş bikeve û têkiliyan bi dinyaya derxweyî (derve) re deyne.

Di perwerdehî û geşedana zarokan de, ev nest roleke sereke dilîze. Dema ku zarok mezin dibe, nestên eziyê dibin sedem ku ew têbigihêje ku ew ji derûdora xwe cuda ye û xwedî kesayetiyeke taybet e. Ev yek dibe sedema avakirina nasnameyê û dibe bingeha têkiliyên civakî.

Nestî (instinctive) têgeheke girîng e ku nîşan dide tevgerek bê hizirîn, bixweber û ji ber hêzên navxweyî pêk tê. Kesayetiya meriv û tevgera wî/wê dikare gelek caran bi vê têgehê were fêmkirin.

Ev têgeh nîşan dide ku tevgera ku tê kirin ji aliyê hêzên nestî ve tê rêvebirin û ne bi zanebûn an jî hizirîn tê kirin. Di jiyana rojane ya mirovan de, gelek tevger bi vî awayî tên kirin. Bo nimûne, dema ku em bi şev ji nişka ve şiyar dibin û zilamekî li ber xwe dibînin, em bêyî hizirîn bi şûn de diçin û xwe diparêzin. Ev tevger nestî ye û nîşan dide ku çawa em ji hêzên nestî tên rêvebirin.

Bandora nestî di gelek warên jiyanê de xuya dibe, ji helwestên me yên ji bo xwarin û vexwarinê bigire heta bi têkiliyên me yên zayendî û civakî. Ev yek dibe sedem ku mirov û bîrdoziyên derûnnasî li ser vê têgehê bisekinin û bandora wê li ser geşedana kesayetiyê lêkolîn bikin.

Encam

Nest di jiyana her zindewer û mirovî de roleke bingehîn dilîze. Ji nesta ajalî bigire heta bi nesta mirovî, ev hêzên navxweyîn bê ku em hay jê hebin, tevgerên me diyar dikin. Nesta zayendî, nesta jiyanê, nesta mirinê, nesta dînî, nesta êrişbariyê, nesta rûxîner, nesta parçeyî, nestên eziyê û nesta zindewerî hemû beşên vê pergala tevlihev in ku tevger û reftara mirov û ajalan diyar dikin.

Lê divê were zanîn ku tevgera mirovî tenê ne bi van nestan ve girêdayî ye. Mirov, weke zindewer, xwediyê zanebûn, hiş û daxwaza azadiyê ye ku ev dihêle ew li hemberî van nestan bisekine û biryarên xwe yên azad bidin. Çand, perwerdehî, civak û dîrok jî bandora mezin li ser tevger û reftara mirovî dikin.

Gihiştina têgihiştineke kûr a nestê dihêle ku em jiyana xwe û ya civakê baştir fêm bikin. Ev yek dihêle ku em gelek tevgerên ku em dikin fêm bikin û li gorî wan tevbigerin. Li hemberî hin nestên xirab, em dikarin hizirîn (raman) û zanîna xwe bikar bînin û li beramberî wan rawestin. Herwiha, em dikarin nestên erênî bikar bînin û jiyana xwe û ya civakê dewlementir bikin.

Bi vî awayî, têgiha nestê, di navbera zindewerî, derûnnasî, civakî û felsefeyê de cihekî navendî vedigire. Ji bo fêmkirina tevgera mirovî û ajalan, lêkolîn û têgihîştina van nestan girîng e. Bi riya vê têgihîştinê, em dikarin jiyana xwe û ya civakê bi awayekî çêtir saz bikin û têkiliyên saxlemtir ava bikin.

Çavkanî

1. Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle. International Psycho-Analytical Press.
2. Jung, C. G. (1953). The Collected Works of C. G. Jung. Princeton University Press.
3. Lorenz, K. (1966). On Aggression. Methuen.
4. Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review.
5. Wilson, E. O. (1975). Sociobiology: The New Synthesis. Harvard University Press.

Termên Bingehîn

1. Nest (Instinct)

Hêz û şiyana xwezayî û derhişî ye ku tevger û reftarên zindeweran diyar dike. Nest hêzeke bingehîn e ku di zindewaran de heye û wan ber bi tevgerên taybet ve dibe, bê ku wan hewcedariya wan bi fêrbûnê hebe. Nest alîkar e ji bo parastina jiyanê, peydakirina xwarinê, şêwaza zayendîkirinê û pêkanîna erkên din ên girîng ên jiyanê. Ev hêz, di çarçoveya bikaranîna mijar û cûreyên jin û jiyanê de, bingeha tevgerê pêk tîne.

2. Nesta ajalî (Animal instinct)

Cûreyên nestê ku di ajalan de tên dîtin û bandorê li ser tevgera wan dikin. Ev nesta bingehîn di ajalan de heye û alîkariya wan dike di peydakirina xwarinê, parastina xwe, çêkirina hêlînê û zayendîkirinê. Her ajalek, li gorî cûre û hewcedariyên xwe, xwediyê nestên ajalî yên taybet e. Bo nimûne, masî di çarçoveya nesta ajalî de dizanin çawa avjenî û şînayiyê bikin, bê ku ev ji wan re were hînkirin.

3. Nesta dînî (Religious instinct)

Daxwaza mirovî ya xwezayî ji bo fêmkirin û têgihiştina cîhanê û peywendiya wê bi giyan û ruhiyetê re. Li gorî hin lêkoleran, ev nest di mirovahiyê de pêwîstiyeke bingehîn e. Mirov, ji destpêka dîrokê ve, li dû têgihiştina jiyana xwe û diyardeyên nediyar geriyan. Ev daxwaz dibe sedema avakirina dîn, bawerî û rîtûelên dînî. Nesta dînî alîkariya mirov dike ku ew wateyê di jiyana xwe de bibînin û bi tiştekî mezintir ve peywendî hebin.

4. Nesta êrişbariyê (Aggression instinct)

Daxwaza mirovî ya xwezayî ji bo êrişkirinê, di rewşa metirsî an jî ji bo zalbûnê. Ev nest di hemû ajalan de heye û ji bo parastina xwe, desthilatdariyê an jî di rewşên metirsîdar de derbasî tevgerê dibe. Di mirovan de, ev nest dikare bibe sedema şer, pevçûn û nakokiyan. Lêbelê, civak û çand, bi gelek sazûmanan, hewl didin vê nestê kontrol bikin û bi awayekî erênî bikar bînin.

5. Nesta jiyanê (Life instinct)

Daxwaza mirovî ya xwezayî ji bo jiyîn, parastin û geşbûnê. Ev term ku di derûnnasiya Freud de weke 'Eros' tê nasîn, daxwaza jiyanê, çêj (tam), parastin û zayendiyê dihewîne. Nesta jiyanê alîkariya mirov û zindeweran dike ku ew hebûna xwe dewam bikin, biparêzin û jiyanê berhemdar bikin. Ev hêz di geşedana derûnî û civakî ya mirov de roleke sereke dilîze.

6. Nesta mirinê (Death instinct)

Di bîrdoziya Freud de, hêzek e ku mirov ber bi mirinê, xirabkirin an jî zirarê ve dibe. Freud, di bîrdoziya xwe de, wê weke 'Thanatos' bi nav kir. Ev nest, dijberiya nesta jiyanê ye û dikare bibe sedema tevgerên xirab, tundî, xwekujî an jî zirarê. Hin derûnnas vê hêzê weke daxwaza mirovî ya zivirandina rewşa derhişî ku beriya jiyanê heye, dinirxînin.

7. Nesta mirovî (Human instinct)

Cûreyên nestê ku bi taybetî di mirovan de tên dîtin. Mirov, weke zindewer, xwediyê hin nestên taybet in ku wan ji ajalan cuda dikin. Ev nest pêwendiya mirovan digel hev, parastina zarokan, avakirina civakê û afirandina çandê dihewîne. Nesta mirovî roleke girîng di geşedan û pêşketina civakê û çandê de dilîze û bi awayekî kûr bandorê li ser tevger û reftarên me dike.

8. Nesta parçeyî (Partial instinct)

Beşek ji tevgereke bi nestî ku ne bi temamî pêş ketiye an jî di hin rewşên taybet de xwe dide der. Ev nest dikare di hin deman an jî rewşan de xwe nîşan bide, ne bi temamî weke nesteke bitemam. Bo nimûne, mirovek dikare tenê di hin rewşên taybet de helwesteke têkçûyî ya bi nestî nîşan bide an jî ev nest dikare di navbera du demên cuda de pêş bikeve an paş bikeve.

9. Nesta rûxîner (Destructive instinct)

Daxwaza mirovî ya zirarkirinê, xirabkirinê an jî têkbirinê. Ev nest dikare bibe sedema tevgerên xirab, tundî, şer an jî tevgera dijî civakê. Di hin rewşan de, ev nest dikare xurt bibe û bibe sedema pirsgirêkên derûnî û civakî. Di hin bîrdoziyan de, ev bi nesta mirinê ve têkildar e û dikare têkbûna derdora mirov an jî mirov bi xwe re bîne.

10. Nesta zayendî (Sexual instinct)

Daxwaza mirovî ya pêkanîna pêvajoya zayendî û domdariya nifşê. Ev yek ji xurtirîn nest e di mirov û ajalan de. Ev daxwaz ne tenê ji bo domandina nifşê ye, lê herwiha di avakirina peywendiyên romantîk û têkiliyên civakî de jî roleke watedar dilîze. Nesta zayendî, bi gelek cureyên din ên nestê ve têkildar e û bi awayekî kûr bandorê li ser hest û tevger û reftarên me dike.

11. Nesta zindewerî (Biological instinct)

Cûreyên nestê ku di biryardariya zindewer de rol digirin. Ev nest ji aliyê jenetîkî ve tê diyarkirin û erkên bingehîn ên jiyanê dike. Bo nimûne, zanîna çawa hilm wergirtinê, xwarina dema birçîbûnê, vexwarina dema tîbûnê û xewa dema westiyayî, hemû parçeyên nesta zindewerî ne. Ev nest bi çarçoveya zindeweran ve têkildar e û ji bo saxlem mayîn û domandina nifşê pêwîst e.

12. Nestên eziyê (Ego instincts)

Di derûnnasiya Freud de, ev hêz û şiyanên ku di xizmeta pêşketin û geşedana eziyê de ne û ji bo yekbûna kesayetiyê girîng in. Li gorî Freud, ezî di navbera daxwazên derûnî (nizimezî) û daxwazên civakî (bilinezî) de hevsengiyê datîne. Nestên eziyê bi ego ve têkildar in û ji bo pêkanîna vê erka hevsengiyê alîkar in. Ev nest bandorek mezin li ser geşedana kesayetiya me dike û dihêle ku em rastiyê nas bikin û ji civakê fêm bikin.

13. Nestî (Instinctive)

Têgehek e ku nîşan dide ku tevgerek bê hizirîn, bixweber û ji ber hêzên navxweyîn çêdibe. Ev têgeh nîşan dide ku tevgerek an jî bertekek ji aliyê nestî ve tê rêvebirin. Dema ku mirov an jî ajalek bi awayekî nestî tevdigere, ev tevger bê hizirîn û bixweber pêk tê. Ev cûre tevger ne encama perwerdehiyê an jî ezmûnê ye, lêbelê ji xwezaya zindewerî tê.