DUDILÎ (AMBIVALENCE)

Di jiyana rojane de, em bi gelek biryarên cuda re rû bi rû dimînin. Ji biryarên hûr û mûr ên rojane bigire heta guherînên mezin ên jiyanê, her biryar dikare bandoreke mezin li ser me û li ser kesên derdora me bike. Lêbelê, di pêvajoya biryardanê de, pir caran em bi halekî dudiliyê (ambivalence) re têkildar dibin - rewşeke derûnî ku tê de dibin xwediyê hestên dijber an dij hev derbarê mijareke taybet de. Ev nivîsar li ser dudiliyê û bandora wê ya li ser pêvajoya biryardanê ye, û hewl dide ku fêmdariyeke kûrtir a çavkaniyên vê rewşê pêşkêş bike û rêyên ku em dikarin bi awayekî erênî pê re têkildar bibin destnîşan bike.

Çima em dudil in?

Weke ku felsefevanê navdar ê Danîmarkî Søren Kierkegaard gotiye: "Jiyan tenê ji paşve tê fêmkirin, lê divê ji pêşve were jiyandin." Ev hevok bi xwe bi kurtî diyar dike ku em bi pirsgirêkên bingehîn ên biryardanê re rû bi rû ne: Em divê niha biryar bidin, lê encamên van biryaran tenê paşê dê bên dîtin.

Di vê çarçoveyê de, sê hêmanên sereke hene ku dibin sedema dudiliyê:

1. Hişyariya me ya derbarê siberojê: Mirov di nav hemû zindiyên din de yekane ne ku dikarin siberojeke cuda ji dema niha xeyal bikin. Ev taybetmendî dike ku em ji encamên biryarên xwe haydar bin û bi hişmendî li ser bandorên wan ên demdirej bifikirin.
2. Têgihiştina azadiyê: Em dizanin ku kiryarên me ne çarenûsî ne, lê hilbijartin in. Xebatên li ser diyardeya derûnî ya bertekê (reactance) nîşanî me didin ku dema azadiya me ya biryardanê tê sînordarkirin, em bi hêz hewl didin ku wê biparêzin. Ev jî girîngiya azadiyê ji bo me nîşan dide.
3. Sînorên pêşbîniya me: Herçiqasî em hewl bidin jî em nikarin bi temamî pêşbînî bikin ka encamên biryara me dê çi bin. Ev nezelalbûn dibe sedema dudiliyê û dibe ku em biryara xwe paş de bixin.

Azadiya hilbijartinê, weke şûrekî du-dev kar dike. Her hilbijartina ku em dikin, rê li ber gelek derfetên din û vebijarkên cuda digire/vedike. Weke mînak, gava ku em ji nav du peşniyazên kar yekê hildibjêrin, em yê din ji dest didin. Eger em biryar bidin ku bi kesekî re bizewicin, em di heman demê de îmkana zewaca bi kesên din re jî ji dest didin. Heta ku em van hêlên hilbijartinê hembêz bikin jî, azadiya biryardanê anksiyete û xemgîniyê bi xwe re tîne, lewre her hilbijartin tê wateya ku em hin tiştan ji dest didin.

Dudilî weke parçeyeke bingehîn a mirovahiyê

Bill Miller di kitêba xwe ya bi navê "On Second Thought" de îdîa dike ku dudilîbûn ne tenê beşeke normal a biryardanê ye, belkî "kakila mirovbûnê" ye. Lêbelê, berevajî Jean-Paul Sartre ku gotibû mirov "tawanbarê azadiyê" ne, Miller pêşniyar dike ku em dikarin dudiliyê ne tenê weke tiştekî ku divê em li hember bisekinin bibînin, lê belkî weke diyariyekê ku em bikaribin wê hembêz bikin.

Nêzîkatiya Miller berevajî nêzikatiyên nerênî yên berê ye ku dudilî weke rewşeke ku divê were çareserkirin an derbaskirin dinirxînin. Lêbelê, dudilî dikare ji çend aliyan ve bi sûdewer be:

1. Rêdana ramana kûr: Dudilî dikare me neçar bike ku li ser vebijarkên xwe bi hûrgilî bifikirin, ku dikare bibe sedema biryarên baştir.
2. Parastina ji şaşiyên mezin: Gava ku em dudil in, em dikarin xwe ji biryarên lezgîn biparêzin ku piştî demekê dibe ku me poşman bikin.
3. Handana kesên din ji bo alîkariyê: Dudilî dikare me teşwîq bike ku em şêwira kesên pispor an jî kesên ku em pê bawer in bistînin.
4. Fêrbûna nêrînên cuda: Rewşa dudiliyê dikare me ji qalikê asê derxe ku em guhdariya nêrînên din bikin ku dikare bibe sedema fêrbûn û pêşketina me.

Rêyên têkildariya bi dudiliyê re

Li gorî Bill Miller, hevpeyvîna handanî (motivational interviewing) dikare rêyeke baş be ji bo ku em bi dudiliya xwe re rû bi rû bibin. Berevajî nêzikatiyên ku diyar dikin bê mirov divê çi guherînan pêk bînin, ev rêbaz alîkariya mirovan dike ku ew bi xwe guherînên ku di berjewendiya wan de ne nas bikin.

Ji bo ku em bikaribin bi awayekî erênî bi dudiliya xwe re têkildar bibin, çend pêşniyar hene:

1. Pejirandin û qebûlkirina dudiliyê: Divê em qebûl bikin ku dudilî beşeke xwezayî ya jiyanê ye û hewl bidin ku wê weke tiştekî erênî bibînin, ne ku wê weke qelsî an kêmasiyeke xwe bibînin.
2. Tomar û şopandina hestên xwe: Nivîsandina hest û ramanên xwe yên derbarê mijarê de dikare alîkar be ku em ji bo biryardanê xwe amade bikin.
3. Pêkanîna lîsteya sûd û zerarên her vebijarkê: Ev dikare şêwaza me ya raman û hizirandinê zelaltir bike û dibe ku bibe sedem ku em bibînin ku aliyekî biryarê xurttir e.
4. Şêwirîna bi kesên pê bawer: Nêrînên kesen din dikarin rêya me ronî bikin û alîkariya me bikin ku em aliyên cuda yên biryara xwe bibînin.
5. Danîna demeke sînordar ji bo biryardanê: Bi vî awayî, em dikarin xwe ji asêbûna di nav çerxa dudiliyê de biparêzin.

Encam

Dudilî bi taybetmendiyeke mirovî ya girîng ve girêdayî ye – hêz û şiyana me ya ku em siberojeke cuda bifikirin û biryaran bidin ku dê şikl û şemalê bide siberojê me. Herçiqasî dudilî dikare bibe sedema gerîneka derûnî û dudilbûnê jî ew di heman demê de diyariyek e ku dikare me bigihîne biryarên hişmendtir û baştir.

Weke ku Bill Miller pêşniyar dike, divê em dudiliyê weke kêmasiyekê nebînin, lê wê weke derfetekê bibînin ku pê fêrî naskirina xwebûna xwe, nirxên xwe û armancên xwe bibin. Di dawiyê de, hemû gumanên me û dudiliya me tenê nîşanên vê yekê ne ku em bi biryara xwe re girîng in û dixwazin biryara herî baş bidin.

Di dinyaya îro ku hertişt bi lezûbezê vediguhere de, dudilî dikare bibe amrazeke ji bo ku em dema xwe bidin xwe û bi temamî fêmbikin ka çi ji bo me girîng e, berî ku em bikaribin bi dilekî rehet pêş ve biçin.

Çavkanî

Miller, W. R. (2016). On Second Thought: Research in Motivational Interviewing Across Behavioral Domains. Motivation Science, 2(1), 1-8. https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fmot0000091

Termên sereke

Dudilî (Ambivalence): Rewşa derûnî ku tê de mirov hestên dijber an dij hev derbarê mijareke taybet an biryarekê de vedihewîne. Di nivîsê de weke rewşekê tê dîtin ku di pêvajoya biryardanê de pirî caran çêdibe û dikare hem zehmetiyên wê hem jî feydeyên wê hebin.

Biryardan (Decision-making): Pêvajoya hilbijartina ji nav çend vebijarkên cuda.

Hevpeyvîna handanî (Motivational interviewing): Rêbazeke şêwirmendiyê ku ji şûna ku ji mirovan re bêje çi bikin, wan teşwîq dike ku ew bi xwe guherînên ku di berjewendiya wan de ne nas bikin. Ev rêbaz weke amrazeke hêja ji bo têkildarîbûna bi dudiliyê re hatiye dîtin.

Azadiya hebûnî (Existential freedom): Têgihiştina ku mirov azad e biryarê bide û berpirsiyariya biryarên xwe hilgire ser xwe.

Bertek (Reactance): Diyardeya derûnî ya ku dema azadiya mirov tê sînordarkirin, ew hewl dide ku bi hêz wê biparêze.

Xwe-gumanî (Self-doubt): Rewşa ku mirov li hember biryar û kapasîteyên xwe dikeve gumanan.

Kakila mirovbûnê (Essence of being human): Bill Miller di kitêba xwe de dudilî wek "kakila mirovbûnê" binav dike, ango weke taybetmendiyeke bingehîn a hebûna mirov. Ev îdîa girîngiya dudiliyê weke beşeke bingehîn a mirovahiyê diyar dike.

Çerxa xirab (Vicious cycle): Destpêkirina çalakiyeke ku encamên wê dibin sedem ji bo dubare encamdana heman çalakiyê, bi awayekî ku mirov asê dimîne. Di nivîsê de rewşeke ku dudilî, stres, dûrketinê, tevgera bêkontrol û xwe-sûcdarkirinê dihewîne.

Anksiyete (Anxiety): Hesteke xirab a nerihetî û dilsariyê ku pirî caran bi tiştekî nezelal an nenas ve girêdayî ye.