NEYNIKA EKRANÊ: Xwebûna Sexte (False Self) û Derhişiya Algorîtmîk (Algorithmic Unconscious) di Serdema Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) de

Destpêk

Hişê Çêkirî – HÇ (artificial intelligence – AI), medyaya civakî (social media) û tenêtî (loneliness) îro sê mijarên navendî yên gotûbêjê ne. Li ser rû ev pirsên teknolojîk in, lê di bingeha xwe de pirsên derûnî û zimanî ne: mirov çawa xwe dibîne, kî li wî/wê dinêre û kî bi wî/wê re dipeyive? Derûnkoleriya (psychoanalysis) klasîk û ya postkolonyal dibêjin ku xwebûn (self) di têkiliya bi yê-din (the Other) re û di nav ziman de tê avakirin.

Di vê nivîsê de dixwazim nîşanî we bidim ku platformên dîjîtal û modelên zimanî ên mezin (large language models) çawa ji bo xwebûna sexte (false self) û bindestiya derûnî (psychological subjugation) zemînek nû çê dikin. Ew bi rêya dahûrîneke teorîk li ser çar beşan diçe: neynika ekranê, derhişiya algorîtmîk, trawmaya bêyî şahid (trauma without a witness), û ziman û kolonyalîzma dîjîtal (digital colonialism).

1. Neynik dibe ekran

Winnicott diyar kir ku dema xwebûna rastîn (true self) ji ber hewcedariyên derxweyî tê astengkirin, mirov ji bo parastina "xwe" xwebûneke sexte ji xwe re ava dike. Lacan jî diyar kir ku "ez" (I/ego) di neynikê de, ango di wêneyê yê-din de tê avakirin. Berê ev neynik dê, bav û civak bû, îro ekran e. Hejmara hezkirinan (likes) û şopînerên (followers) me dibin pîvanên nirxên me. Mirov hêdî hêdî bi çavê algorîtmayê li xwe dinêre.

Ev rewş nêzî ya bindestan e. Fanon nîşanî me da ku mirovê kolonîzekirî bi çavê kolonîzatorê xwe li xwebûna xwe dinêre. Freire jî dibêje bindest wêneyê zordest û serdestê xwe di hundirê xwe de dihewînin, ango zordest di hundirê wan de dibe beşek ji wan ango navxweyîkirina stemkar (internalization of the oppressor). Fromm dibêje mirov ji azadiyê (freedom) ditirse û ji bo ewlehiyê xwe dispêre serdestî û otorîteyê. Profîla dîjîtal dibe maskeya ku ji tirsa redkirinê (fear of rejection) çêdibe. Narsîsîzm (narcissism) jî ne evîna xwebûna xwe ye, lê tirs û rageşî û revîna ji dûçarbûn û rûbirûbûna bi xwebûna xwe ye, lewma mirov her gav li neynikekê digere. Kohut jî dibêje mirov bêyî xwe-heyberan (self-objects), ango kesên ku wî/wê dibînin û dipejirînin, pêş nakeve. Platform vê hewcedariyê bi awayekî sexte û xapînok dabîn dikin.

2. Derhişiya algorîtmîk

Derhişî (unconscious) mîna ziman hatiye avakirin, û algorîtma jî bi şopên me yên zimanî û tevgerî û reftarî xwe dixwedîne. Rouvroy û Berns vê wekî hikûmeta algorîtmîk (algorithmic governmentality) pênase dikin. Li gorî wan mirov ne wekî kirdeyekî (subject) berpirsiyar, lê wekî komeke daneyan tê dîtin. Zuboff jî dibêje kapîtalîzma çavdêriyê (surveillance capitalism) ne tenê tevger û reftarên me dişopîne, lê wan bi rê jî dike û şikl û şemal jî dide wan. Ev bi ya Lacan re dilhev e ku arezû (desire) her tim arezûya yê-din e. Algorîtma arezûya me nas nake, ew wê çêdike û dide me.

Hêza serdestiyê ne tenê di destê serdest de ye, di heman demê de di derhişiya bindest de ye ku wê dipejirîne. Em bi dilxwazî daneyên xwe didin, û ev girêdaneke mîna ya bindest bi serdest re ye. Couldry û Mejias vê wekî kolonyalîzma daneyan (data colonialism) binav dikin.

3. Trawma bêyî şahid

Bi rojan wêneyên şer, wêraniyê û mirinê li ser ekranê derbas dibin. Mirov bixwe şahidê wan e, lê nikare tiştekî bike û bibêje. Herman nîşan dide ku başbûna ji trawmayê bêyî têkiliyeke ewle û şahidekî pêbawer ne pêkan e. Van der Kolk jî dibêje trawma di laş de tê hilanîn (embodied trauma) û bêdeng namîne. Caruth trawmayê wekî ezmûneke bêxwedî (unclaimed experience) pênase dike, ezmûneke ku nehatiye xwedîkirin û bi berdewamî li mirov vedigere.

Ekran ne şahidekî ewle ye. Ew hestan dide tepisandin (repression) an jî dide bêhisiyê (numbness). Freud di derbarê şîn (mourning) û malxulyanî (melancholia) de dibêje ku şîna ku nayê jiyîn dibe nexweşî. Hestên negotî namirin, bi awayên xerabtir li mirov vedigerin: rageşî (anxiety), kabûs, diltengî û westiyaneke bêsedem. Abraham û Torok jî nîşan didin ku tiştên negotî dikarin di nav nifşan de wekî "xeyalên nifşguhêzî" (transgenerational phantom) derbas bibin.

4. Ziman, modelên zimanî û kolonyalîzma dîjîtal

Ziman ne amûr e, mala mirov e. Ngũgĩ wa Thiong'o nîşan da ku kolonyalîzm bi xwe re ziman û zihn û bîrê (memory) jî dagir dike, û Skutnabb-Kangas jî bindestkirina zimên wekî binpêkirina mafên mirovî (linguistic human rights) dinirxîne. Îro modelên zimên ên mezin rêyeke nû vedikin, lê Bender û hevkarên wê hişyar dikin ku ev model li ser daneyên mezin hatine avakirin ku zêdetir bi zimanên serdest in, û zimanên bi hejmara kêm di wan de kêm cih digirin û kêm têne nûnerîkirin. Ji bo kurdî ku di gelek dewletan de hatiye sînorkirin, ev dikare bibe bêhejmariya dîjîtal (digital invisibility), ango şêweyeke nû ya kolonyalîzmê.

Xetereyeke din jî ev e ku mirov tenêtiya xwe bi makîneyê tijî û têr bike. Em ji teknolojiyê zêdetir hêvî dikin û ji hev kêmtir hêvîdar in, û ev tenêtiyeke nû çê dike. Naskirina hevbeş (mutual recognition) di navbera du kirdeyan de pêkan e, û makîne, bêyî laş û birîn, şûna wê nagire. Ango bi makîneyan em ji kirdeyê (subject) ber bi heyberê (object) ve diçin.

Encam

Hişê Çêkirî û medyaya civakî ne tenê "teknolojî" ne, ew avahiyên derûnî û siyasî ne. Ekran neynikek e ku xwebûna sexte bi hêz dike, algorîtma derhişiyeke nû ya derxweyî çê dike, wêneyên şer trawmayê bêyî şahid derdixin holê, û zimanên bindest di nav daneyan de dikarin bêdeng bimînin.

Rêyên derketinê ji çar gavan pêk tên. Ya yekem, di navbera hişyarker (stimulus) û bertekê (response) de çêkirina valahiyekê, ango berî bikaranîna ekranê ji xwe pirsîn. Ya duyem, dîtina şahidekî mirovî yê ewle û pêbawer. Ya sêyem, bi zimanê dayikê nivîsîn û qeydkirina çîrokên xwe, ji ber ku heke kurdî di daneyên dîjîtal de nemîne, zihn (mind) û bîra (memory) me jî kêm dimîne. Ya çarem, girêdana bi laş û "çermê derûnî" (psychic skin) re, ango pêwendiya bi cihê xwebûna xwe yê ewle. Frankl dibêje mirov bi wateyê dijî, û azadiya vê serdemê jî ev e ku mirov bi çavên xwe li "xwebûna xwe" binêre.

Çavkanî

Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., & Shmitchell, S. (2021). On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (pp. 610–623). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922

Ngũgĩ wa Thiong'o. (1986). Decolonising the mind: The politics of language in African literature. James Currey.

Rouvroy, A., & Berns, T. (2013). Algorithmic governmentality and prospects of emancipation. Réseaux, 177(1), 163–196. https://doi.org/10.3917/res.177.0163

Winnicott, D. W. (1965). Ego distortion in terms of true and false self. In The maturational processes and the facilitating environment (pp. 140–152). International Universities Press. (Original work published 1960)