Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

Destpêk Kolonyalîzm, ne tenê pêvajoyek siyasî û aborî ye, di heman demê de rûdaneke trawmatîk e ku şopên wê yên kûr li ser hiş(mend)î, derûn (psyche), nasname (identity) û laşê kolonîzekirî heye. Sigmund Freud, herçend bi awakî rasterast derbarê kolonyalîzmê nenivîsî be jî lê xebatên wî yên li ser 'civakê' û 'şaristaniyê/medeniyetê' — bi taybetî Totem û Tabû (1913) û Şaristanî û Nerazîbûnên Wê (Civilization and Its Discontents, 1930) — hatinin bikaranîn. Lê belê teorîsyenên wekî Frantz Fanon, Octave Mannoni, Frantz Fanon û dûv re jî Homi Bhabha û Anne Anlin Cheng ev çarçove bi awayekî rexneyî û nûjen pêş xistin. Em ê li ser van pirsan bisekinin: Çawa kolonyalîzm bandorê li ezî 'ego' û bilindeziyê 'super-ego' dike? Çi ye rola 'trawmaya kolonyal' di jiyana nasname û berdewamiya dîrokî de? Çawa têgehên wekî 'tepisandin' (repression), 'vegera yê tepisandî' (return of the repressed), 'qonaxa neynik'ê (mirror stage) û 'x...

Destpêk Di sedsala bîstî û bîst û yekê de, fêm û têgihiştina kolonyalîzmê weke xaniyekî xerabe û têkçûyî ya mîrada dîrokî ya derûnî dimîne. Lêbelê, li gorî teorîsyenên dijkolonyal yên wekî Frantz Fanon, Albert Memmi û Gayatri Chakravorty Spivak, kolonyalîzm ne tenê xwediyê rade û astek siyasî û aborî ye, lêbelê di heman demê de sazî û avahiyeke îdeolojîk û derûnnasiyê ye ku hîn jî bandorên xwe li ser civakên piştî-kolonyal ( postcolonial ) diafirîne. Di vê xebatê de em ê li ser çend pîvanan rawestin: pêşî, têgihiştina kolonyalîzmê weke serweriya çandî û derûnî; duyem, girêdana di navbera nasname, ziman û serdestiyê de; sêyem, rola wêjeyê di têkoşîna azadiyê de; û çarem, nirxandina nû ya bîrdoziya postkolonyal di çarçoveya kapîtalîzmê de. Em ê ji fikr û ramanên Fanon, Memmi, Ngũgĩ wa Thiong'o, Spivak (1988), Chatterjee û yên din sûd werbigirin. Kolonyalîzm Weke Serdestiya Çandî û Derûnî Frantz Fanon, fîlozof û derûnbijîşk/psîkîyatrê Martiniqueî, di berhema xwe ya Rebîlên Erd...

Destpêk Fêrkirina tiştekî ji modelên hişê çêkirî (artificial intelligence) karekî hêsan nîn e. Lê ya ji vê jî zortir ev e: Modeleke hişê çêkirî ya hatiye perwerdekirin neçêkirina tiştên ku dizane, bi taybetî dema ku ev model li ser bingeha torên noronî yên çêkirî (artificial neural networks) bin. Çawa dikare modeleke hişê çêkirî ji tiştên xelet, xeternak, ziyandar an jî kevn û derbazkirî yên ku dizane were xelaskirin — ev îro qada lêkolînê ya her roj mezintir dibe. Xebatên yekem ên li ser makîneya jibîrkirinê ji aliyê rêziknameyên nepenîtiyê (privacy regulations) yên Yekîtiya Ewropayê ve hatine han û motîvekirin — bi taybetî "mafê jibîrkirinê" (right to be forgotten) yê di nav rêziknameyên GDPR de cih girtiye. Ev rêziknama di sala 2014an de cara yekem derket meriyetê, lê di wê demê de hişyariya fêrbûna makîneya (machine learning) di hişê xwe de nehêlabû. Di wê demê de zehmet bû ku meriv texmîn bike ku modelên li ser bingeha torên noronî yên çêkirî ku roj bê wê agahî...

Dekolonîzekirina hiş bi dekolonîzekirina zimên dest pê dike… Destpêk Mirov çi ye? Ev pirsek e ku ji destpêka felsefeyê ve ramanwerên mezin bi wê re rû bi rû mane. Lê di warê derûnnasî (psychology) û zanistên civakî de, ev pirs ne tenê felsefî ye — ew pirseke jiyanî ye. Nasname (identity), wateya mirov a xwebûna (self) xwe ye: kî me, ji ku têm, ber bi ku ve diçim û di dinyayê de wateya me çi ye? Ev pirsanan ne yekcar têne bersivdan; ew di tevahiya jiyanê de, di nava têkilî, ziman û çandê de, gav bi gav tên avakirin. Mirov, ajelekî û hebûneke civakî (social being) ye û di heman demê de hebûneke maneyê ye. Frankl (1946) di berhema xwe ya navdar de destnîşan kiriye ku mirov ne bi xweşî û ne-xweşiyê dijî, lê bi mane û wateyê dijî. Yê ku sedemeke wî/wê ji bo jiyanê hebe, dikare hema hema her awayê jiyanê tehemûl bike. Ev dîtin rêberiya vê xebatê dike ku giringiya mirov û nasnameyê ne tenê di çarçoveya derûnnasiyê de, lê di çarçoveya hebûnî (existential) û civakî de jî bê lêkolîn. Têg...

Destpêk Fîlmê 12 Mêrên Hêrsbûyî ku ji aliyê derhênerê navdar Sidney Lumet ve hatiye kişandin û senaryoya wê ji nivîskarê Amerîkî Reginald Rose ye, yek ji berhemên herî girîng ên dîroka sînemayê tê hesibandin. Fîlm li ser civîna 12 endamên jûriyê ya dadgehê radiweste ku biryara jiyan û mirina xortekî bi tawanî hatiye girtin didin. Ji nêrîna derûnkolerî (psîkanalîz), fîlm mîna qadeke azmûna testa şexsiyetan e. Her yek ji wan 12 mêran — bi taybetmendiyên xwe yên kesayetî, dîroka jiyana xwe ya binhişî (subconscious) û derhişî (unconscious) û mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) yên cuda — encamekê nîşanî me didin ku derûniya mirovan çawa li ser biryarên civakî û hiqûqî bandorê dike. Bîrdoziyên Sigmund Freud û Erik Erikson, Karen Horney û Carl Jung dikarin wekî çarçoveya dahûrînê werin bikar anîn. Fîlm ji hêla nêrîna xwebûn, nizimezî (id), ezî (ego), bilindezî (superego), rengvedanê (projection), cihguhertinê (displacement) û şîkar û dînamîkên komê (group dynamics) ve tê vekol...