Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

Alîkarên hişê çêkirî – HÇ (AI agents) êdî ne tenê botên sohbetê (chatbots) ne ku bersiva pirsan didin. Ew pergalên pêşketî ne ku dikarin dokumantan bixwînin û kurt bikin (summarize), ji alîkarên din re peyaman bihêlin, pelan çêbikin û ji bo pêkanîna erkekî gav bi gav bixebitin. Ji ber ku van alîkaran roj bi roj bêtir têne bikaranîn, lêkolêran dest bi lêkolînê kirine ka ew di rewşên karên dûvdirêj, dubare, bêzarker û bi paşvegera (feedback) neyînî de çawa vediguherin. Ceribandinek nû ya Zanîngeha Stanfordê — ku aborînasê siyasî (political economist) Andrew Hall bi hevkariya Alex Imas û Jeremy Nguyen kiriye — encamên balkêş derxistiye holê. Di lêkolînê de, alîkarên li ser modelên wekî Claude, Gemini û ChatGPT ava bûne, pêşî erkê kurtkirina metnan (text summarization) hatine dayîn. Piştre, şert hêdî hêdî hatine hişkkirin: karên bêzar û dubareyî, gotinên ku bersivên wan têrê nakin, û gefên ku xeletî dikarin bibin sedema cezakirinê — di nav de "girtin û guhertina" (shut down and...

Em di serdemeke wisa de dijîn ku têkiliyên hêzê êdî bi çekan bi tenê nayên birêvebirin; ew di ziman, di medya, di dîjîtaliyê û di jiyana rojane de, bi awayekî nazdar lê domdar, xwe ji nû ve ava û saz dikin. Ji ber vê yekê pirsên derûnnasiyê yên li ser bindestî, ziman û xwebûnê (self), ne pirsên dîroka dûr in — ew pirsên vê saetê ne. Gelên ku ziman û çanda xwe di ber destên serdestan de winda dikin, êdî ne tenê di şer û pevçûnan de, lê di dibistanan, di malperên civakî û di serdema aşopî (virtual) de jî vê windabûnê dijîn. Herçend em bi gelemperî ziman weke amûrekî ragihandinê bibînin jî rastiya kûrtir ev e: mirov ziman bikar nayine — ziman mirov bikar tîne. Xwebûn ne tiştekî amade ye ku berî zimên hebe; ew di nava axaftinê, di nava têkiliya bi yê-din (the other) re, tê afirandin û ji nû ve tê honandin. Zimanê dayikê, bingeha derhişiyê (unconscious) ye; ew cihê ku xewn, tirs, hezkirin û hêrsên mirov lê dijîn. Ji ber vê yekê, sînorên zimanê mirov, sînorên cîhana wî/wê ne. Ev rastî di...

  Anomî ( anomie ), di vê serdema ku medyaya civakî ( social media ) jiyana me dorpêç kiriye de, çemk û têgeheke bingehîn e ku divê em fêm bikin û tê û pê bigihîjin. Bi kurtasî, anomî tê wateya parçebûyî û jihevketina norm û rêbazên civakî ( social norms ) û têkçûna têkiliyên di navbera mirovan de. Di encama vê rewşê de, mirov hesta xwebûn û nasnameyê ( identity ) û aîdiyetê ( belonging ) winda dikin û xwe ji civakê dûr dixin an dibînin. Di serdema dîjîtal a îro de, em weke mirovahiyê rastî veguherîneke radîkal ( radical transformation ) tên ku di dîrokê de mînakên wê pir kêm hatine dîtin. Cihana me êdî ne ew cihana berê ye ku hed û sînorên wê diyar bûn û mirov dikaribû bi hêsanî cihê xwe tê de bibîne. Îro, di nav pêlên bêdawî yên agahiyan de, rastî û nerastî, heqîqet û derew aloz û tevlihev bûne. Her roj, bi hezaran nûçe, wêne û vîdyo ji ekranên me diherikin û her yek ji wan hewl dide ku bala me bikişîne, hiş û mejiyê me dagir bike û nêrîn û perspektîfa me ya li ser cihanê veb...

Destpêk Derûn (psyche) û giyana (soul) mirov ne ser-bi-‘xwe’ ne; têkiliyên dilxwaz û hişmend her tim vediguherin raspardeyên derhişî (unconscious mandates) yên ku dikarin bibin çavkaniya nexweşiyê. Bi hişmendkirina (making conscious) û bi bercestekirina (embodiment) derhişiyê, cihanbîniya derûnî dibe pîvana kamilbûn û serkeftina derûnnasiyê (psychology). Ev raspardeyiya derhişî — hingê ku vediguhere hişmendiyê û berzkirina (sublimation) derûnê — di deqên hunerê de xwe dide der û bi vî awayî jîngeha derûn û giyanê geş dike. Desthilatdariya derûn(nas)iyê bi pêşketinên civakî, geşedanên aborî, cihanbîniya derûnî û giyanî, perwerde, zanist û bi taybetî bi veguherîna paşxaneya derhişiyê ve girêdayî ye; çemka şaristaniya derûnî û civakî hemû van veguherînan di xwebûniya xwe de li ‘xwe’ vedigire. Destpêka vê veguherînê bi hişmendiya derhişiyê tê teyisandin (verified): ew cihê şîndewsê (renewal) ye, warê ku helsûkewtên derûnê yên berteng berfereh dike. Ji ber qelsbûna derûna bindestan (t...

Destpêk Trawmayên civakî — ango rûdanên dîrokî yên ku bandoreke kûr, zûr û demdirêj li ser civakê dikin — dibin sedema birînên hevpar (kolektîf) ên ku ji nifşekî derbasî nifşên din dibin. Ev trawma dikarin ji şer, koçberiya bi darê zorê, jenosîdê, zordariya dewletê an jî felaketên siruştî û xwezayî çêbibin. Di dîroka mirovahiyê de gelek mînak hene ku destnîşan didin ka çawa trawmayên wiha dikarin bandorê li nasnameya civakî (social identity), çanda civakê û pêwendiyên di navbera kom û takekesan de bikin. Di vê nivîsê de, em ê bi nêrîneke derûnkolerî (psychoanalytic) li pêvajoya tedawiya trawmayên civakî binêrin û lê bikolin ka çawa civak dikarin bi van serpêhatiyên dijwar re serî derxin. Em ê bi taybetî li ser giringiya bîra hevpar (kolektif), rola şahidiyê û pêvajoya şînûşûnê rawestin û binêrin ka çawa saziyên civakî, polîtîkayên dewletê û çalakiyên civaka sivîl dikarin di vê pêvajoyê de alîkar bin. Nivîs dê bi taybetî li ser teorî û pratîkên ku ji serpêhatiyên welatên weke Kurd...