Di cîhana modern de, civakên serkeftî li ser bingeha çend prensîbên giring ava dibin ku pergal û rêzdariyê diparêzin. Lê belê, ev prensîp di medyaya civakî de bi giranî têne piştguhkirin û carinan jî berevajî têne bikaranîn. Ev yek dibe sedema ku medyaya civakî bibe çavkaniya stresê û tenêtiyê.
Prensîbên Bingehîn ên Civakên Serkeftî
1. Rêzgirtina Bingehîn a Gerdûnî (Universal Basic Respect)
Di civakên bi rêkûpêk de, her endamek, bêyî ku rewşa wan a civakî an şiyana wan were berçavgirtin, xwedî heman qîmetê ye. Ev prensîp wekheviyê di navbera:
- Zarok û mezinan
- Ciwan û pîran
- Her cureyên endamên civakê de pêk tîne
2. Rêzgirtina Gerdûnî (Universal Civility)
Ev prensîp wek encameke pratîk a rêzgirtina bingehîn derdikeve pêş. Li gorî vê yekê:
- Hemû kes bi heman rêzdariyê têne pêşwazîkirin
- Têkilî bi xelk û nasên xwe re bi heman awayî tê danîn
- Di bajarên biçûk de baştir dixebite, lê di bajarên mezin de zehmetiyên xwe hene
3. Mekanîzmayên Kontrola Civakî (Social Control Mechanisms)
Civak xwedî rêbazên xwe yên kontrolê ne ku:
- Hevkariyê teşwîq dikin
- Kesên zordar (bullies) û xapînok ceza dikin
- Pergala civakî diparêzin
Pirsgirêkên Medyaya Civakî
Algorîtmaya Têkiliyê (Engagement Algorithm)
Medyaya civakî ji ber van sedeman têk diçe:
- Ji aliyê pere û karê ve tê birêvebirin
- Algorîtmaya têkiliyê naveroka neyînî teşwîq dike
- Prensîbên civakên serkeftî paşguh dike
Monetîzekirin (Monetization)
Şirketên medyaya civakî:
- Hestiyarî û nefrêtê dikin pere
- Tevgerên dijî civakî teşwîq dikin
- Kontrola civakî lawaz dikin
Bandorên Neyînî
1. Serûbinbûna Nirxan
- Tevgerên xerab bêtir bal dikişînin
- Kesên ku xerab tevdigerin bêtir tên dîtin
- Naverokên neyînî zêdetir belav dibin
2. Parastina Kesên Xerab
Di medyaya civakî de:
- Trol (internet trolls) bi hêsanî dixebitin
- Profîlên sexte (fake profiles) têne bikaranîn
- Torên taybet ên aşopî (virtual private networks) dibin mertal
3. Bandorên Derûnî
Taybetî li ser ciwanan:
- Zêdebûna stresê (anxiety)
- Kûrbûna tenêtiyê (loneliness)
- Zêdebûna depresyonê (depression)
Çareseriyên Pêşniyarkirî
1. Kontrola Naverokê
- Pêşxistina pergalên rastiya-kontrolê (fact-checking)
- Parastina bikarhêneran (user protection)
- Rêvebirina baştir a têkiliyên medenî (civil relations)
2. Vebijarkên Pêş Me
Du rêyên sereke hene:
- Çareserkirina pirsgirêkên heyî
- Dev ji bikaranîna medyaya civakî berdan
Encam
Medyaya civakî, tevî ku weke amrazeke têkiliyê hatiye destpêkirin jî, îro bûye sedema gelek pirsgirêkên civakî û derûnî. Ji bo çareserkirina van pirsgirêkan, divê em yan pergala wê bi temamî ji nû ve saz bikin, yan jî alternativên nû peyda bikin ku prensîbên bingehîn ên civakên serkeftî biparêzin.
Civakên serkeftî yên rastîn li gorî çend rêbazên bingehîn tevdigerin ku rêzdarî û pergalê diparêzin. Ev rêbaz di medyaya civakî de têne piştguhkirin. Di rastiyê de, dibe ku ev rêbaz bi temamî berevajî werin bikaranîn. Ev dibe sedema wê yekê ku medyaya civakî bibe ku stres û tenêtiyê zêde bike.
Di civakên ku bi awayekî rast dixebitin de, her kes bêyî ku li şiyana wan an rewşa wan a civakî were nihêrtin, bi qîmet tê dîtin û qedr û qîmeta tê girtin. Zarokek bi qasî mezinan hêjayî/layiqî lênêriyê ye û mirovekî pîr û kal jî heman rêzdarî û giringiyê distîne wekî yekî ciwan, û hwd. Li vir rêzgirtineke bingehîn a gerdûnî heye.
Rêbaza duyem (rêzgirtina gerdûnî) encameke pratîk a ya yekem e. Ji ber ku her kes hêjayî rêzgirtinê ye, civak rêzgirtineke gerdûnî bi kar tîne. Ev tê wê wateyê ku endamên civakê bi heman rêzdariyê hem bi xerîban re hem jî bi nasên xwe re derbasdar e û her kes bi alahî û salahî tevdigerin.
Rêzgirtina gerdûnî di civakeke ku piraniya takekesan hevdu nas dikin de baştir dixebite, lê di bajarên mezin de ku mirov bi piranî rastî xerîban tê, ev yek têk diçe.
Rêbaza sêyem amadekariya şopandina rêbazan e ku tevgera hevkariyê xurt dike û takekesên zordar û xapînok ceza dike.
Civakeke kêrhatî hêsan e ku were naskirin ji ber ku endamên wê baş têkildar û dilşad in. Torên medyaya civakî bi eşkereyî di vê testê de têk diçin. Di rastiyê de, çiqasî ciwan dem li ser înternetê derbas bikin, ew xwe ewqasî tenêtir hîs dikin . Di medyaya civakî de tiştekî gelek şaş heye. Pirsgirêk ev e ku ew ji aliyê algorîtmayeke têkiliyê ve tê birêvebirin ku prensîbên civakên serkeftî xera û paşguh dike.
Medyayên civakî ji ber ku ji aliyê pere û armanca karê ve hatine xerabkirin, ji bikarhênerên xwe re têk diçin. Ev yek bi algorîtmaya têkiliyê tê pêkanîn ku naveroka medyaya civakî dimeşîne. Algorîtmaya têkiliyê di monetîzekirina bala medyaya civakî de baş e lê her sê rêbazên civakên serkeftî têk dibe, heta berevajî dike.
Şîrketên mezin ên medyayê weke Facebook; hestiyarî, nefret û derbirîn û tevgerên dijî civakî monetîze dikin. Rûmet û rêzgirtina bingehîn a gerdûnî ji bîr dikin! Platformên wan herwiha mekanîzmayên kontrola civakî jî kêm in ku di civakên rastîn de têkiliyên medenî diparêzin.
Ev mijar bi destpêkirina jenosîdekê li Myanmar, di sala 2016an de dikare were ravekirin. Di vê demê de, înternêt ji bo welêt nû bû û gihîştina wê bi piranî bi riya Facebookê bû. Propagandaya hikûmetê weke ku ew rojnamevaniya pêbawer be, hate nirxandin.
Li seranserê cîhanê îro, nûçe ber bi pêşkêşkirina reqabetên nav takekesan, îdiayên rezîl û teoriyên komployê ve tên kirin ji ber ku ev naverok bala xwîneran dikişîne. Algorîtmaya têkiliyê reqabetên biçûk û bi giştî axaftina nefretê teşwîq dike. Di vê pêvajoyê de, rêbazên civakên bi hêsanî serûbin dike.
Pirsgirêka sereke ev e ku aktorên herî xerab herî zêde balê dikişînin. Ev hinek ji ber derûniya bingehîn a mirovî ye. Zarokê ku herî zêde û herî xerab şînê dike, bi monopoliyê bala dêûbavan tê xelatkirin û derûniya bingehîn li ser medyaya civakî jî weha ye.
Trolên înternetê gelek caran di bin perdeyeke nenasiyê de dixebitin - çi bi veşartina di bin profîlên sexte bi nasnameya xapînok an jî bi bikaranîna torên taybet ên aşopî ku nehêlin bêne şopandin. Ev yek wan ji tolhildanê diparêze. Ji bo ciwanên ku di civakeke ku ji aliyê civakên aşopî ve tê domînantkirin de stres û depresyonê dijîn, tu parastin tune ye.
Termên Sereke
- Medyaya civakî (Social media)
- Platformên dîjîtal ên ku mirov
pê re têkiliyê datînin û agahiyan parve dikin
- Mînak: Facebook, Twitter,
Instagram
- Algorîtmaya têkiliyê (Engagement algorithm)
- Pergala ku naverokê li gorî
balkêşiya wê rêz dike
- Amûra ku diyar dike ka kîjan
naverok dê bêtir were nîşandan
- Rêzgirtina gerdûnî (Universal civility)
- Rêzdariya ku ji her kesî re tê
nîşandan
- Reftara baş a ku li hember
hemû kesan tê bikaranîn
- Rêzgirtina bingehîn (Universal basic respect)
- Qîmeta ku ji her endamê civakê
re tê dayîn
- Mafê rêzgirtinê yê ku her kes
xwediyê wî ye
- Trol (Internet troll)
- Kesên ku bi zanebûn li ser
înternetê pirsgirêkan derdixin
- Kesên ku bi armanca acizkirinê
tevdigerin
- Zordarî (Bullying)
- Tevgera ku kesek yan komek bi
zanebûn kesên din diêşîne
- Di medyaya civakî de bi rêya
peyamên neyînî pêk tê
- Monetîzekirin (Monetization)
- Kirina tiştekî weke çavkaniya
pereyan
- Veguherandina tevgerên
bikarhêneran bo dahatê
- Civaka kêrhatî (Functional community)
- Civaka ku bi awayekî rêkûpêk
dixebite
- Civaka ku endamên wê bi hev re
di ahengê de ne
- Mekanîzmayên kontrola civakî (Social control mechanisms)
- Rêbazên ku tevgerên civakî
kontrol dikin
- Pergalên ku rêz û pergalê
diparêzin
- Têkiliyên medenî (Civil relations)
- Têkiliyên ku li ser bingeha
rêzdariyê ne
- Danûstandinên ku bi awayekî
baş tên meşandin
- Profîlên sexte (Fake profiles)
- Hesabên ku bi nasnameya nerast
hatine çêkirin
- Hesabên ku kesên rastîn li
pişt wan tune ne
- Tora taybet a aşopî (Virtual private network -
VPN)
- Pergala ku nasnameya rastîn a
înternetê vedişêre
- Amûra ku dihêle mirov bi
awayekî veşartî bigihêje înternetê
- Tenêtî (Loneliness)
- Hesta ku mirov xwe ji civakê
qutbûyî hîs dike
- Rewşa derûnî ya ku ji
bikaranîna zêde ya medyaya civakî çêdibe
- Stres/Xemgînî (Anxiety)
- Rewşa derûnî ya nerehetiyê
- Hesta tirsê û fikarê ya ji ber
medyaya civakî
- Rastî-kontrol (Fact-checking)
- Pêvajoya kontrolkirina
rastbûna agahiyan
- Rêbaza ku ji bo naskirina
agahiyên şaş tê bikaranîn
- Parastina bikarhêner (User protection)
- Tedbîrên ku ji bo ewlehiya
bikarhêneran tên girtin
- Rêbazên ku bikarhêneran ji
zordariyê diparêzin
Comments