Bîrdoziya derûnkoleriyê
dibêje pirs û girêkên derhişî (unconscious) yên mêjî rê nîşan didin ka kesayeta
me çawa pêş dikeve û reftar û tevgerên me çawa şemal digirin. Ev bîrdozî di
destpêka sedsala 20an de ji aliyê bijîşkê noronan ê awistûrî Sigmund Freud ve
hat damezrandin. Bîrdoziya derûnkoleriyê destnîşan dike ku kesayet û tevgerên
me encama nakokiyên berdewam ên zihn û mêjiyê me ne. Takekes ji vê nakokiya kûr
agahdar nîne, ji ber ku ew li cihekî kûr ê zihn û mêjiyê derhişî diqewime.
Freud dibêje
ev nakokî di sê beşên mêjî de çêdibe: nizmezî (id; ئید), bilindezî (superego;
سوپەرئیگۆ) û ezî (ego; ئیگۆ). Wî wisa bawer dikir ku kesayeta me di pênc salên
pêşîn ên jiyanê de pêş dikeve. Navê vê pêvajoyê datîne “derûnzayendî”
(psychosexual; دەروونی سێکسی), ji ber ku aliyê zayendî û pêvajoyên hişî tê de
beşdar in. Her astek ji mêjiyê takekesî balê dikişîne ser aliyekî cuda yê zayendiyê,
weke zarokek ku bi mêtina tiliya mezin kêfa devê xwe (oral pleasure; چێژی دەم)
werdigire.
Freud wisa bawer
dikir ku hêzên pêşvebir ên qonaxên derûnzayendî mîna şerekî ne di navbera aliyê
zindewerî (biological; زیندەیی) yê mirov û pêşdarazên civakî de. Ji ber vê yekê
mêjî divê vê nakokiyê çareser bike, berî ku gavekê ji bo geşedana tendirustiya
derûnî û hişî biavêje.
Herçend derûnkoleriya
Freud weke vekirina deriyekî ber cîhana derhişî rolek mezin lîstiye jî ew her bîrdoziyek
e ku mijara nîqaş û rexneyan e. Sedem ev e ku zêde li ser wê baweriyê ava bûye
ku hêz, ajo û nihiçkên zayendî (sexual drives; پاڵنەرە سێکسییەکان) kesayeta
mirov rêve dibin. Gelek rexnegir modela Freud weke zêde xwe-navendî û zêde sade
bi nav dikin, ji bo ku siruşt û xwezaya tevlihev a reftar û tevger û derûniya
mirovan rave bike.
Astên hişmendiyê (Levels of consciousness; ئاستەکانی
ئاگایی)
Sê astên
hişmendiya mirov hene:
- Zihn û mêjiyê hişyar û hişmend
(conscious mind; مێشکی ئاگایی): Hemû ramîn û hestên ku em pê dihesin vedihewînin.
- Zihn û mêjiyê pêşhişmendî (preconscious
mind; مێشکی پێش نائاگایی): Hin agahiyan vedihewîne, weke bîranînên
zarokatiyê ku bi derûnkoleriyê dikarin werin gihîştin.
- Zihn û mêjiyê derhişî
(unconscious mind; مێشکی نائاگا): Piraniya hêz, handan (motîvasyon) û
ramînên mirov li vir veşartî ne û mirov pê nizane. Wisa tê bawerkirin ku
xewn nîşanên ramînên zihn û mêjiyê derhişî in; mirov nikare bi awayekî
asayî li ser wan bifikire, ji ber ku zehmet e meriv bi hişyarî û hişmendî
bi wan ramînan re rû bi rû bimîne.
Di civîn û
hevdîtinên bi nexweşan (patient; چارەخواز) re behsa bîranînên zarokatiyê û
xewnên xwe dike. Bi riya zihn û mêjiyê pêşhişî, ew digihîje tiştên ku di zihn û
mêjiyê derhişî de ne. Ji wir fêr dibe ka kîjan hêz û sedeman reftar û tevgerên
wî/wê birêve birine.
Ger em hişmendî
û hişyariyê weke çiyayekî qeşayê (iceberg; شاخێکی سەهۆڵین) di nav deryayê de
xeyal bikin, beşa hişyar û hişmend a me tenê perçeyekî biçûk e ku li ser avê
xuya dike; jê re mêjiyê hişyar û hişmend tê gotin. Ya li binê avê ku piraniya
mêjiyê me dagir kiriye, derhişiya me ye. Bîrdoziya Freud mêjiyê derhişî li ser sê
beşan dabeş dike: îd, ego û superego. Ev her sê di nav xwe de diaxivin da ku
nakokî, hestên nakok û hêjan çareser bikin.
- Ezî (ego): Cihê
dengê aqil e û nîqaş û gengeşeyên di navbera îd û superego de.
- Nizimezî (id): Weke
zarokekî bêsebir e û pêşwaziya xelatê ya rasterast dixwaze. Hêjayî ye, aloz
û tevlîhev e û nayê ser hiş û aqilkirinê.
- Bilindezî (superego):
Dixwaze karên rast û dirust bike. Têgeh û mijarên sinc û exlaqî li vir in
û pirî caran ji malbat û civakê tên.
Mekanîzmaya berevaniyê (Defense mechanism; میکانیزمی
بەرگری)
Freud dibêje
mirov bi derhişî mekanîzmayên berevaniyê dike dema ku bi rageşiyê (anxiety;
دڵەڕاوکێ) an hesteke nexweş re rû bi rû dimîne. Ev mekanîzma alîkariya wan dike
ku ji wan bîr û hestên bi rageşiyê xistinê bireve, bi vî awayî ku ramîna wan
ber bi wê yekê ve dibin ku her tişt baş e.
Ezî
mekanîzmayên berevaniyê bikar tîne da ku alîkariya takekesan bike ku bigihîjin
lihevkirineke derûnî dema bi tiştên ku dibin sedema nakokiya navxweyîn (hundirîn)
re mijûl dibin. Hin ji mekanîzmayên berevaniyê yên gelemperî, yên ku rastiyê
tawîz dikin: înkar (denial; ئینکاری), xwe-dûrxistin (withdrawal/avoidance; خۆ
دوورخستنەوە), xwe-kêmkirin/tepeserkirin (suppression; خۆ کپ کردن), redkirin
(rejection; ڕەتکردنەوە), rasyonalîzasyon (rationalization; ئەقڵانی بوون), rengvedan
(projection; پێشبینیکردن) û hwd
Comments