ZIMAN, EZÎ Û DERHIŞÎ: XWEBÛN, RAGEŞÎ Û BINDESTÎ DI ÇARÇOVEYA DERÛN Û DERÛNNASIYA KURDÎ DE

Destpêk

Em ê hin têgehên bingehîn ên derûn û derûnnasiyê (psychology) û derûnkoleriyê (psychoanalysis) bi çarçoveya zimanê dayikê, trawma û bindestiyê (subalternity) ve ji nêzîkatiyeke teorîk û vekolînî û têgehên ezî (ego), nizimezî (id), bilindezî (superego), hişmendî (consciousness), binhişî (subconscious) û derhişî (unconscious) rave bikin. Rageşî (anxiety), mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms), şerm (shame), tawanbarî (guilt), berzkirin (sublimation) û bergirî (resistance) bi hev ve girê bidin. Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û dema ziman, nasname (identity) û hestên mirov di bin zextê de bin, derûn jî birîndar dibe. Di beşa dawî de jî em ê rewşa guncav, bi taybetî zihniyeta girseyî (herd mentality) di serdema dîjîtal de, tengezariya derûnî (psychological tension) û girîngiya terminolojiya derûnnasiyê ya bi kurdî,  binirxînin.

Peyvên sereke (Keywords): ezî (ego), derhişî (unconscious), xwebûn (self), rageşî (anxiety), ziman (language), trawma (trauma), bindestî (subalternity)

Nizimezî, Ezî û Bilindezî

Li gorî Freud, kesayetî ji sê beşan pêk tê. Nizimezî (id) hest, arezû û xwestekên xwezayî û hov ên weke birçîbûn û daxwazên zayendî vedihewîne; ew tiştê dixwaze di wê kêlî û gavê de dixwaze. Bilindezî (superego) wijdan, qaîdeyên civakê, exlaq û şermê temsîl dike. Ezî (ego) di navbera van her duyan û rastiyê (reality) de hevsengiyê datîne, weke dadwerekî hişyar, hişmend (conscious) û realîst tevdigere. Ji ber vê yekê mirov bê ezî nikare di nav civakê de cihê xwe çêbike û rastiya jiyanê fêm bike. Erk û qewata eziyê (ego function, ego strength) bi tehemûlkirina stres û rageşiyê, ceribandina rastiyê (reality testing) û adaptasyonê (adaptation) tê pîvandin.

Hişmendî, Berhişî, Binhişî û Derhişî

Hiş ne yekpare ye. Hişmendî (consciousness) hêz û şiyana ji xwe haydarbûnê ye. Berhişî (preconscious) ew tişt e ku niha ne di hişmendiyê de ye lê bi hêsanî dikare were bîra mirov. Binhişî (subconscious) bi gelemperî ji bo zanyarî û adetên bi hêsanî tên bibîranîn tê bikaranîn. Derhişî (unconscious) beşa hiş e ku mirov jê ne haydar e, lê arezû û xwestekên tepisandî (repressed) û trawmayên veşartî tê de ne û bandora wan li ser reftar û tevgerê her berdewam e. Têbînî ya terminolojîk: di hin nivîsên kurdî de “binhiş” di şûna “derhiş” de jî hatiye bikaranîn (Alan, 2015); ji bo zelaliyê,  “binhişî” ji bo subconscious û “derhişî” ji bo unconscious bi kar e.

Jung astek din jî lê zêde kir: derhişiya hevpar (collective unconscious), ya ku hemû mirov parve dikin û ji arketîp (archetype) û sembolên mîradî pêk tê. Durkheim jî bi têgeha hişmendiya hevpar (collective consciousness) rave kir ka bawerî û hestên hevbeş çawa civakê bi hev ve girê didin.

Rageşî û Mekanîzmayên Berevaniyê

Rageşî (anxiety) ne tenê yek rewş e. Freud rageşiya heyben (objective anxiety), ya ku bersiva xetereke rastîn a derve ye, ji rageşiya norotîk (neurotic anxiety) ya ku ji hundir tê û bi tirsa ji bilindbûna xwestekên nizimezî ve girêdayî ye, cuda dikir. Rageşiya bilindeziyê (superego anxiety) weke sûcdarî û şerm xwe nîşan dide. Horney rageşiya bingehîn (basic anxiety) weke hesta bêpariziyê û bêhêziyê ya ku di zarokatiyê de ji hawîrdoreke nebaş çêdibe, danî. Hin cureyên din ev in: rageşiya civakî (social anxiety), rageşiya hebûnî (existential anxiety) ya li ser mirin û wateya jiyanê û nexweşiya rageşiya giştî (generalized anxiety disorder) ya ku xema zêde û domdar e.

Gava rageşî ji eziyê re zêde dibe, ew mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) çalak dike (A. Freud): înkar (denial), tepisandin (repression), rengvedan (projection) û berzkirin (sublimation). Tepisandin ne jibîrkirin e; ew bîranînek e ku li pişt derî asê maye. Berzkirin jî mekanîzmayeke ku enerjiya xwesteka nepejirandî dike çalakiyên bi nirx ên civakî, weke huner û zanist. Lê carinan, berzkirin maskeya tiştê tepisandî ye û mirov nexweşiyên xwe di nava peyvên xweş de vedişêre.

Hestên tepisandî (repressed emotions) winda nabin; ew bi şêweyên din, bi nîşanên laşî, xewnan an reftarên nedilxwaz, xwebûna xwe dibînin. Ji ber vê yekê, rageşî ne tenê “nexweşiyek” e; ew di heman demê de îşaretek e ku nakokiyeke wê ya hundirîn (navxweyîn) heye û pêdivî bi bihîstin û watedarkirinê heye.

Ziman û Xwebûn

Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin. Mirov eziya xwe (ego) di xwebûna xwe de nas dike û xwebûna xwe jî di zimanê dayikê de tekûz dike. Derbirîna rasteqîn a hest, raman û daxwazan bi zimanê dayikê pêk tê, ji ber ku peyv ne tenê amûra ragihandinê ne; ew kirdeyê (subject) ava dikin, sînoran diyar dikin û heyberê (object) vediguherînin. Peyvek carinan ne tenê bîranînekê (memory), lê dîrokeke giştî ya derûnê jî di xwe de hildigire.

Ev nêrîn bi têgeha nasnameya ezî (ego identity) ya Erikson re hevaheng e: hesta domdar a yekîtî û berdewamiya takekes li ser xwebûna xwe ye. Gava ziman tê qedexekirin, kêmnirxandin an jibîrkirin, ev berdewamî tê şikandin. Mirov nasnameya xwe di ziman de nas dike û bi windakirina nasnameyê dibe mîna heyberekê (object), ne kirde (subject).

Bi heman awayî, raz û sirên mirov di zimanê wî/wê de veşartî ne. Bibîranîna azad (free association), teknîka sereke ya derûnkoleriyê, li ser vê bingehê ye: zimanê derhişî (unconscious) bi peyvên bêserûber, xeletiyên devkî û bêdengiyan xwe dide der. Gotinên ku nehatine gotin winda nabin; di derhişiyê de bi awayekî din vedigerin.

Trawma, Bindestî û Hişmendiya Sexte

Di trawmaya demdirêj de (long-term trauma), mirov dikare ji “xwe”  û xwebûna xwe bikeve gumanê û şerm û tawanbarî bi giranî hîs bike. Di trawmaya civakî ya berdewam de, takekes carinan bi awayekî derhişî civaka xwe dide ber çêr û nefretê û hem xwe hem jî civaka xwe tawanbar dibîne. Fanon bandora vê yekê li ser derûna kolonîkirî bi berfirehî nivîsiye.

Du têgehên girîng li vir hene. Yekem, cothişmendî (double consciousness) ya Du Bois: hesta dubendî ya kesên ji komên bindest ku xwebûna xwe hem bi çavê xwe hem jî bi çavê civaka serdest dibînin. Duyem, hişmendiya sexte (false consciousness): ramaneke ku nîzama zordariyê weke siruştî û adil nîşan dide û nahêle kesên bindest berjewendiyên xwe yên rast bibînin. Lê rê heye: bilindkirina hişmendiyê (consciousness raising) ango hişyarkirina takekes an komê li ser mafên xwe û qebûlkirina xwebûnê (self-acceptance), dikarin bibin destpêka guhertinê. Nakokiya (paradox) balkêş ev e ku dema ezî xwebûna xwe weke ku heye qebûl dike, hingê dikare biguhere.

Çawa şîn (mourning) bi dawî nabe, wisa dibe malxulyanî (melancholia). Di nav civakên ku şîna wan nehatiye jiyîn, ev bandor dikare nifşên piştre jî bigire. Frankl jî bi tecrûbeya xwe nîşan da ku di rewşên herî giran de jî mirov helwesta xwe ya azadiya hilbijartinê diparêze û wate (meaning) çavkaniyeke berxwedanê heye.

Şerm, Tawanbarî û Wijdan

Şerm (shame) û tawanbarî (guilt) dişibin hev lê ne yek in. Tawanbarî bi tiştê me kirî ve girêdayî ye; şerm bi tiştê em in ve. Tawanbarî dikare weke hêrsa navxweyî ya nehatiye derbirîn bê fêmkirin. Şerm bi giranî ji bilindeziyê (superego) û wijdanê tê û heke mirov bi tevahî ji şermê bê par bibe, nîşaneya hilweşîna nirxan e. Mirov carinan ne ji xelkê lê ji wijdanê xwe şerm dike û ev şerma navxweyî ji şerma li ber xelkê bihatir e, ji ber ku nîşan dide mirov hîn li hemberî xwebûna xwe rast e. Lê şerma ku ji bêdengî û nepejirandina xwebûnê tê, xwebûnê vedişêre û nahêle mirov xwe bi rastî bibîne.

Rewşa Guncav: Ziman, Girseyî û Tendirustiya Giyanî

Zihniyeta girseyî (garanê) di serdema dîjîtal de

Trotter nesta komê/garanê (herd instinct) weke bingeheke civakîbûnê (socialisation) şîrove kir û Freud jî derûnnasiya girseyê (group psychology) vekolî. Zihniyeta garanê (herd mentality) meyla ku mirov bêyî raman û fikirîna serbixwe tiştê piraniyê dişopîne ye; sedemên wê tirs û rageşiya ji tenêmayînê, hewcedariya pejirandinê û baweriya “piranî rast e” ne. Di serdema medyaya civakî de ev mekanîzm zûtir û bi qiyaseke berfirehtir dixebite: nirxandina bi lîk û şîroveyan, tirsa ji redkirinê (rageşiya civakî) û bandora girseyî ya li ser raman û reftarê. Hişmendiya girseyê (crowd consciousness) dike ku fikra takekesî bi bandora komê biguhere û heke mirov xwebûna xwe (self) nas neke, ew di nav girseyê de winda dibe.

Hêjayî gotinê ye ku têgehên nêzîk lê cuda hene: nesta garanê (herd instinct) binyada zindewerî (biyolojîk) ye, zihniyeta garanê encama wê ya di raman û reftarê de ye, derûniya garanê (herd psychological) rewşa hestî ya di nav komê de ye û derûnnasiya garanê (herd psychology) zanista ku van hemûyan lêkolîn dike. Ev rêzkirina têgehî ji bo lêkolînên siberojê bi kêr tê.

Zimanê dayikê û tendirustiya derûn-civakî

Saxlemî û tendirustiya derûn-civakî (psycho-social health) hevsengiya di navbera aliyê derûnî û jiyana civakî ya mirov de ye û têkiliyên bi malbat, heval û civakê û hesta girêdan û piştgiriyê vedihewîne. Dema ku ziman an nasname di bin zextê de be, ev hevsengî dikare têk biçe. Di vê çarçoveyê de, derûnterapî (psychotherapy) bi zimanê dayikê ne lûks e; ew şert e ku mirov bikaribe hestên xwe yên kûr bi rasteqînî derbirîne. Ji ber vê yekê, avakirina termînolojiyeke derûnnasiyê ya kurdî (mînak: derhişî, binhişî, xwebûn, ezî, bergirî) ne tenê karekî zimannasî ye; ew beşek ji avakirina derfetên başkirina derûnî ye.

Nûşiyan û xweşbînî

Sermiyanê derûnî (psychological capital) ji hêvî, bi xwebawerî, nûşiyan (resilience) û geşbîniyê (optimism) pêk tê. Seligman nîşanî me da ku başbînî (optimism) jêhatîbûnek e ku bi hînbûn û perwerdehiyê dikare were pêşxistin (learned optimism), li hember bêçaretiya fêrbûyî (learned helplessness). Ev ji bo civakên ku bi trawmayên dîrokî re rû bi rû ne, perspektîveke girîng e: nûşiyana derûnî (psychological resilience) ne ew e ku mirov êşê înkar bike, lê ew e ku mirov ji qeyranê vegere û xwebûna xwe bi rewşa nû re adapte bike.

Bergirî û Derûnterapî

Bergirî (resistance) hemû hêz û reftarên ku nexweş bi zanebûn an bi nezanî li hemberî eşkerebûna hest, bîranîn û rastiyên xwe yên derhişî nîşan dide; armanca wê parastinê ew e ku eziyê ji êş û rageşiyê biparêze. Nîşanên wê yên klînîkî ev in: bêdengî, vegotina sar û bêhest, derengmayîn, jibîrkirina hevdîtinê an xewnan û başbûneke pir zû (pêşwext) ya xapînok. Bergirî ne dijminê derûnterapiyê ye; ew nîşana ku birîn li ku eliqî ye. Heke derûnterapîst wê weke dijber bibîne, dijveguhêzî (countertransference) çêdibe. Ji ber vê yekê, terapîst divê bi sebir guhdarî bike, bi zimanekî nerm rûbirû bike (confrontation), zelal bike (clarification) û dûv re şîrove bike.

Hin rêbazên din ên derûnterapiyê jî ji bo rageşî û trawmayê têne bikaranîn, weke terapiya dûçarhiştinê (exposure therapy) ya ku kes bi awayekî gav bi gav û di bin çavdêriya terapîst de bi tirsa xwe re rû bi rû tê û derûnterapiya eziyê (ego psychotherapy) ya ku eziyê xurt dike. Nirxandina rêbaza guncav divê ji hêla pisporên lisansdar ve bê kirin.

Encam

Têgehên bingehîn ên derûnnasiyê, ezî (ego), derhişî (unconscious), xwebûn (self), rageşî (anxiety), şerm (shame) û bergirî (resistance), bi hev ve girêdayî ne û bi ziman tên avakirin. Sê encamên sereke derdikevin holê. Yekem, xwebûn bi zimanê dayikê tê tekûzkirin; ziman ne amûreke bêalî ye lê bingehê nasnameyê ye. Duyem, trawma û bindestî bi tenê bandorê li tevger û reftarê nakin, ew derhişî û wateyên ku mirov dide rûdanan jî diguherînin; ji ber vê yekê, hişmendkirin (making conscious) û qebûlkirina xwebûnê rêyên bingehîn ên veguhertinê ne. Sêyem, di serdema guncav de zihniyeta girseyî û tengezariya derûnî (psychological tension) hewceyî haydarbûna zêdetir dikin.

Çavkanî

Alan, R. (2015). Destpêkek ji bo zanista edebiyata modern [An introduction to the science of modern literature]. Peywend.

Mentik, H. (2014). Mîtodî rexney derûnşîkarî: Dîdarî rexney edebî kurdî [The method of psychoanalytic criticism: A meeting of Kurdish literary criticism]. Roj Helat.

Qasim, N. (2016). Rehindekanî mîtodî rexney derûnî le edeb da [The foundations of the psychological critical method in literature]. Raman, 227.

Xelîl, R. (2011). Mêjûy rexney derûnî le edeb da [The history of psychological criticism in literature]. Raman, 170.

Termên Sereke

Adan (yield): Berhem an encama ku ji tiştekî, pêvajoyekê an hewldanekê tê bidestxistin.

Aqilmend (rationalist): Kesê ku wisa bawer dike aqil çavkaniya sereke ya zanînê ye.

Aqilmendî (rationalism): Ekola felsefî ya ku aqil weke rêya bingehîn a gihîştina rastiyê dibîne, ne ezmûn an hest.

Astengiya derûnî (psychological barrier): Asteng an bendên di hundirê mirov de (weke tirs, rageşî, baweriyên şaş) ku nahêlin ew bigihîje armancan an vebiguhere.

Avahiya venasîniyê (architecture for cognition): Çarçoveya teorîk a ku diyar dike pergala hişî û hişmendî ji kîjan beş û mekanîzmayan pêk tê û ew çawa bi hev re dixebitin.

Barê eziyê (ego cathexis): Vejena derûnê (psychic energy), ango libîdo, ya ku li ser eziyê (ego) tê veberhênan, weke narsîsîzm (narcissism) an ji-xwe-hezkirin.

Başbîn (optimistic): Kesê ku li dûv tiştan başî û encamên baş dibîne û hêvîdar e.

Başbînî (optimism): Baweriya ku mirov dikare siberoja xwe biguherîne; Seligman diyar kir ku dikare bi hînbûnê bê pêşxistin (learned optimism).

Başbînî (optimism): Meylê ku mirov bi hêviyê li siberojê dinêre û rûdanan ji alî baş ve dibîne.

Başbîniya fêrbûyî (learned optimism): Têgeha Martin Seligman: başbînî jêhatîbûnek e ku bi hînbûn û perwerdehiyê dikare were pêşxistin. Li hember “bêçaretiya fêrbûyî” (learned helplessness) tê danîn.

Bêhişî (inconscient): Rewşa nebûna hişmendiyê ye. Mirov ji tiştên li dora xwe an ji hundirê xwe ne haydar e.

Berevaniya eziyê (ego defense): Rêbazên derhişî (unconscious) yên eziyê (ego) ji bo berevanî û parastina xwebûna (self) xwe ji fikar û guman û rageşiyên (anxiety), weke înkar (denial), tepisandin (repression) û rengvedanê (projection).

Bergirî (resistance): Hemû hêz û reftarên ku nexweş bi zanebûn an bi nezanî li hemberî eşkerebûna naveroka derhişî nîşan dide; nîşana ku birîn li ku eliqî ye.

Bergiriya eziyê (ego resistance): Berxwedana eziyê (ego) li hemberî hatina naveroka tepisandî (repressed) ber bi hişmendiyê (consciousness) ve di dema terapiyê (therapy) de.

Berhişî (preconscious): Tiştê ku niha ne di hişmendiyê de ye lê bi hêsanî dikare were bîra mirov.

Berhişî (preconscious): Ya ku niha ne di hişmendiyê de ye, lê bi hêsanî dikare were bîra mirov (têgeha Freud).

Berteka derûnî (psychological reaction): Bersiva hest, raman, reftar û tevgerê takekesî li hemberî rûdan, handan an teşwîqekê.

Berteka rageşiyê (anxiety reaction): Bersiva derûnî û laşî ya mirov li hemberî rewşeke rageşker.

Berz (sublime): Tiştê pir bilind, mezin û bi bandor ku hesteke şaş û heyranî çêdike.

Berzkirin (sublimation): Mekanîzmayeke berevanî û parastinê ya Freud: enerjiya xwesteka nepejirandî (mînak cinsî an dijmin) diguhere çalakiyên bi nirx ên civakî, weke huner an zanist.

Berzkirin (sublimation): Veguhertina enerjiya xwesteka nepejirandî bo çalakiyên bi nirx, weke huner an zanist.

Bexîltî (hoggishness): Xwemezinkirin û çavbirçîtiya zêde; hewldana ku mirov her tiştî ji bo xwe bi dest bixe û nede kesî.

Bilindezî (superego): Wijdan, qaîdeyên civakê, exlaq û şerm di hundirê mirov de.

Bilindkirina hişmendiyê (consciousness raising): Pêvajoya hişyarkirina takekes an komê li ser nedadmendî û mafên xwe.

Bilindkirina hişmendiyê (consciousness raising): Pêvajoya hişyarkirina takekes an komê li ser nedadmendî û mafên xwe; bi taybetî di reftar û tevgerên bindest û civakî de.

Binhişî (subconscious): Qada binê hişmendiyê ye; zanyarî û hestên ku bi hêsanî tên bibîranîn û bandorê li reftar û tevgerên mirov dikin.

Binhişî (subconscious): Tiştên di binê asta hiş û hişmendiyê de ne, lê bi hêsanî dikarin werin bîra mirov, mîna bîranîn û adetên hatine hînbûn.

Binhişî (subconscious): Zanyarî û adetên bi hêsanî tên bibîranîn û bandorê li reftarê dikin.

Binyad (structure): Rêkûpêkiya ku beşên pergalekê bi hev ve girê dide û çarçoveya wê ava dike.

Binyadî (structural): Her tiştê ku bi binyadê ve girêdayî ye an li ser binyadê hatiye avakirin, mînak ekola binyadgerî (structuralism).

Bîr (memory): Hêz û şiyana derûnê ya hilanîn, parastin û vegerandina agahî û ezmûnan.

Bîra hevpar (collective memory): Tiştên ku civakek bi hev re tîne bîra xwe, weke dîrok, trawma û kevneşopî.

Bîrdoziya nestê (instinct theory): Teoriyeke derûniyê ye ku reftar û tevgera mirov û candaran bi nestên zikmakî, bêfêrbûn û giştî rave dike. McDougall û Freud nûnerên wê yên navdar in.

Biyanîbûna eziyê (ego alien): Fikr û raman (thoughts), hest an reftar û tevgerên ku bi wêneyê xwe yê takekesî re li hev nayên û weke “biyanî” têne hîskirin. Mînak: fikr û ramanên bi asûwas (obsessions) di nexweşiya obsesîf-kompûlsîf (OCD) de ku bi navê eziya-dîstonîk (ego-dystonic) jî tê zanîn.

Cemseriya heybera eziyê (ego object polarity): Dijberiya bingehîn a di navbera eziyê (ego) weke kirde (subject) û heyber (object) de, ango cudahiya “ez” û “ne-ez”.

Cothişmendî (double consciousness): Têgeha Du Bois; hesta dubendî ya kesên bindest ku xwe hem bi çavê xwe hem bi çavê civaka serdest dibînin.

Cothişmendî/du hişmendî (double consciousness): Hesta dubendî ya kesên ji komên bindest ku xwe hem bi çavê xwe û hem jî bi çavê civaka serdest dibînin (têgeha W.E.B. Du Bois).

Dahûrîna eziyê (ego analysis): Lêkolîna kar û mekanîzmayên eziyê (ego) di derûnkoleriyê (psychoanalysis) de, bi taybetî li ser awayê ku ezî bi arezû û daxwazan û bi rastiyê (reality) re mijûl dibe.

Dema derûnî (psychological time): Hesta takekesî ya derbasbûna wext û demê; heman dem dikare li gorî rewş û hestan zûtir an hêdîtir xuya bike.

Der-ezî (non-ego): Her tiştê ku ne beş û binbeşek ji eziyê (ego) ye, weke cihana derxweyî (external world), heyber (object) û carinan naveroka derhişiyê (unconscious) ye.

Derhişa hevpar (collective unconscious): Têgeha Carl Jung; qatê derûnî ya kûr a ku hemû mirov parve dikin, bi arketîp û sembolên hevpar.

Derhişî (unconscious): Beşa derûnê ya ku mirov jê ne haydar e, lê arezû, xwestek û trawmayên tepisandî tê de ne û bandora wan berdewam e.

Derhişî (unconscious): Beşa derûnê ye ku mirov bi hiş û hişmendî pê nizane, lê bandorê li ser raman, hest û tevgerên wî/wê dike. Di derûnkoleriyê (psîkanalîz) de cihekî girîng ji xwe re digire.

Derhişî (unconscious): Beşa hiş a ku mirov jê ne haydar e, weke arezû û xwestekên tepisandî û trawmayên tepeserkirî, lê bandora wan li ser reftar û tevgeran berz e.

Derhişiya hevpar (collective unconscious): Qonaxeke ji derhişiyê ye ku hemû mirov parve dikin, ji arketîp û sembolên mîradî pêk tê.

Derhişiya hevpar (collective unconscious): Têgeha Jung; qata kûr a derhişiyê ya ku hemû mirov parve dikin, ji arketîp û sembolên hevpar pêk tê.

Derser (heteronomous): Yê ku ne bi qanûn û nirxên xwe, lê bi rêgez û hêzên ji derve tên û tevdigere. Berevajiyê xweser (autonomous) e.

Derûniya garanê (herd psychological) / derûniya girseyî: Bi gelemperî tê wateya “rewşa derûnî ya girseyê”: haletên hest û fikir û raman ên ku takekes di nav komê de dijî (ev têgeh ne standard e; nivîskarê çavkaniyê bikaraniye).

Derûnnasiya eziyê (ego psychology): Dibistaneke derûnkoleriyê (psychoanalysis) ye ku girîngiyê dide kar û adaptasyona (adaptation) xwebûn (self) û eziyê (ego), ne tenê li ser dozîn û nestan (instincts) disekine.

Derûnnasiya garanê (herd psychology) / derûnnasiya girseyî: Qada lêkolînê ye ku dinirxîne ka mirov di nav komê de çawa difikirin û tevdigerin.

Derûnnasiya handanî (motivation psychology): Qada derûnnasiyê ku lêkolînan dike ka mirov çima tevdigere, çawa dest bi tevgerê dike, çawa berdewam dike û çi bandorê li dîsîplîn û hewldanên wî/wê dike.

Derûnnasiya tendirustiyê (health psychology): Şaxek zanistî ya derûnnasiyê ye. Lêkolîna wê li ser bê ka hêmanên derûnî, reftar, tevger û civakî çawa bandorê li tendirustî û nexweşiyê dikin; mînak, stres, rageşî, adetên xwarin û razanê, an jî çawa mirov bi nexweşiyê re mijûl dibe.

Derûnnasiya venasîniyê (cognitive psychology): Şaxa derûnnasiyê ya ku pêvajoyên hişî û hişmendiyê yên wek bîr, baldarî, ramîn û çareserkirina pirsgirêkan lêkolîn dike.

Derûnterapî (psychotherapy): Dermankirina nexweşî û pirsgirêkên derûnî bi rêya axaftin û teknîkên derûnî û derûnnasiyê, bêyî dermanan.

Derûnterapî (psychotherapy): Dermankirina pirsgirêkên derûnî bi rêya axaftin û teknîkên derûnnasiyê, bêyî derman.

Derûnterapîst (psychotherapist): Pisporê ku derûnterapiyê dike.

Derûnterapiya dahûrîner (analytic psychotherapy): Li ser derhişiyê, ezmûnên zarokatiyê û nakokiyên veşartî dixebite (ji derûnkoleriyê/psîkanalîzê tê).

Derûnterapiya dahûrîner a çalak (active analytic psychotherapy): Cureyek derûnterapiya dahûrîner e ku terapîst çalaktir e, rêberiyê dike û ne tenê guhdarî dike.

Derûnterapiya eziyê (ego psychotherapy): Li ser xurtkirina “ezi”yê û hêz û şiyana kesê ya rêvebirina têkiliyên bi cîhanê (derxweyî) re disekine.

Derûnterapiya eziyê (ego psychotherapy): Tedawiyeke derûnî ye ku eziyê (ego) xurt û qewîn dike û ceribandina rastiyê (reality testing) û rêveberiya fikar û rageşiyê (anxiety) baştir dike.

Derûnterapiya hebûniyê (existential psychotherapy): Li ser mijarên weke wateya jiyanê, azadî, mirin, tenêtî û berpirsiyariyê disekine.

Derûnterapiya kurt (brief psychotherapy): Terapiya demkurt û armancdar e ku bi çend şêwirmenan li ser pirsgirêkeke diyar dixebite.

Derûnterapiya malbatê (family psychotherapy): Endamên malbatê bi hev re beşdar dibin da ku pirsgirêkên têkiliyan û danûstandinê çareser bikin.

Derûnterapiya takekesî (individual psychotherapy): Terapiya takekes, di navbera terapîst û kesekî de.

Derûnterapiya vesazker (reconstructive psychotherapy): Armanc ew e ku avahiya kesayetiyê û nakokiyên kûr ji nû ve werin avakirin, ne tenê nîşanan sivik bikin.

Di wêjeyê de hişmendî (consciousness in literature): Teknîkeke vegotinê (weke “herikîna hişmendiyê”) ku raman û hestên navxweyîn (hundirîn) ên kesayetoyê rasterast nîşan dide, weke di berhemên Woolf û Joyce de.

Dûçarhiştin (exposure): Rûbirûbûna kesê ku bi tiştê ku jê ditirse, an bi bîranînên êşê, ji bo ku tirs û rageşî hêdî hêdî kêm bibe.

Erka eziyê (ego function): Karên sereke yên eziyê (ego): ceribandina rastiyê (reality testing), kontrol (control), ramîn (thinking), pêşbînî (anticipation) û adaptasyon (adaptation) e.

Ezî (ego): “Ez”iya mirov; beşa kesayetiyê ya ku di navbera daxwazên nizimezî, qaîdeyên bilindezî û rastiyê de hevsengiyê datîne. Ne quretî ye.

Gerdûniyên derûnî (psychological universals): Taybetmendî an pêvajoyên derûnî yên ku di hemû çand û civakan de hevpar (kolektîf) in, weke hest û hewcedariyên bingehîn.

Geşedana eziyê (ego development): Pêvajoya avabûn û gihîştina eziyê (ego) ji zarokatiyê (childhood) heta kamilbûn û mezinbûnê, bi rêya pêwendiyên bi derdorê re.

Girêka eziyê (ego complex): Komeke fikir û ramanan, hest û bîranînan e ku li dora eziyê (ego) kom dibin û navenda hişmendiyê (consciousness) pêk tîne. Têgeheke Carl Jung e; derûnnasiya dahûranî (analytical psychology).

Guhertinên di hişmendiyê de (changes in consciousness): Guherîna asta an naveroka hişmendiyê, ji ber xew, derman, nexweşî, meditasyon an sedemên din.

Han (motive): Sedem an hêza hundirîn ku mirov dide tevgerekê. Bi gotineke din, “çima”.

Handan (motivation): Hêz an sedema navxweyîn (hundirîn) an derxweyî ye ku mirov pê tevdigere, ji bo gihîştina armancekê tevdigere û li ser wê berdewam dike.

Handana derhişî (unconscious motivation): Handana ku mirov jê hay û agahdar nîne. Xwestek, arezû, rageşî, tirs û pêdiviyên nepenî di bin û derê hişê wî/wê de bandorê li ser reftar û tevgerên wî/wê dikin, bêyî ku mirov bi xwe bizane.

Handana duyemane (secondary motivation): Handana ku ne ji pêdiviyên bingehîn ên fîzyolojîk (weke birçîbûn û tîbûnê) tê, lê bi fêrbûn û ezmûnê çêdibe, weke pere, pozîsyon, serkeftin û pejirandina civakî.

Handana navxweyî (internal motivation): Handana ku ji navûdilê mirov bi xwe tê: nirx, bawerî, armanc, arezû û xwestekên takekesî. Ji ber ku nêzî handana xwemalî ye, bi gelemperî bi wê re tê bikaranîn.

Handana xwebûnê / xwe handan (self motivation): Hêz û şiyana mirov a ku bêyî alîkariya kesekî din xwebûna xwe han û teşwîq bike, armancan diyar bike û bi dilxwazî bi kar û erkên xwe bidomîne.

Handana xwemalî (intrinsic motivation): Handana ku ji naveroka kar an çalakiyê bi xwe tê. Mirov tiştekî dike ji ber ku jê kêf werdigire, meraq dike an hez dike, ne ji bo xelat an çavdêriyê.

Hay (awareness): Zanîn û ji xwe haydarbûn e. Mirovê hayê wan ji wan û ji hawirdorê wan an ji rewşa dinyayê heye.

Haybûna civakî (social awareness): Haydarbûna ji pirsgirêk, cudahî û rûdanên civakî û têgihîştina hestên yên-din (other).

Herikîna hişmendiyê (stream of consciousness): Rêzeya domdar a fikr û ramanan, hestan û wêneyan di hişê mirov de (têgeha William James); di edebiyatê de jî teknîkeke vegotinê ye.

Hest û venasînî (emotions and cognition): Têkiliya dualî ya navbera hest û ramanê; hest bandorê li ramanê dikin û raman jî hestan çêdike an vediguherîne.

Hevsengiya derûnî (psychological balance): Rewşa aramî û hevgirtina di navbera hest, raman û hewcedariyên takekesî de.

Hewla hevpar (collective effort): Keda ku gelek kes bi hev re ji bo armancekê dikin.

Heyber (object): Tiştê ku kirde li ser difikire, hîs dike an tevdigere. Di derûnkoleriyê (psîkanalîz) de, kesê/tiştê ku arezû û xwestek jê re tê rêvekirin.

Heybera rageşiyê (anxiety object): Tişt an rewşa ku rageşiyê dişidîne an dibe sedema wê.

Hişê hevpar (collective intelligence): Aqilê ku ji hevkariya gelek kesan derdikeve û ji hişê tekane zêdetir e.

Hişmendî (conscious): Yê/ya ku ji ramanên xwe, hestên xwe û derdora xwe haydar e.

Hişmendî (consciousness): Hêz û şiyana ji xwe haydarbûnê, ji raman, hest û cihana derve.

Hişmendî (consciousness): Hêz û şiyana ji xwe haydarbûnê; ji raman û hestên xwe û ji cihana derxweyî.

Hişmendiya civakî (social consciousness): Awayê ramîn û têgihîştina hevpar a komeke civakî ku ji rewşa wê ya aborî û civakî çêdibe.

Hişmendiya dabeşbûyî (divided consciousness): Dabeşbûna baldariyê an hişmendiyê di navbera çend pêvajoyên hişî de ku carinan di rewşên disosiyatîf de tê dîtin.

Hişmendiya diyardeyî (phenomenal consciousness): Aliyê jêhatî yê ezmûnê, ango “çawa ye” ku mirov tiştekî biceribîne, weke tama qehwê an rengê sor.

Hişmendiya girseyê (crowd consciousness): Rewşa hişî ya ku mirov di nav girseyekê de tê de dibe û fikr û ramanên takekesî bi bandora komê vediguherin.

Hişmendiya hevkar (co-consciousness): Hebûna du an çend herikînên hişmendiyê yên hevdem di yek mirovî de, bi taybetî di nexweşiya nasnameya disosiyatîf de.

Hişmendiya hevpar (collective consciousness): Komeke bawerî, nirx û hestên hevbeş ku endamên civakê bi hev girê dide (têgeha Durkheim).

Hişmendiya hişyar (waking consciousness): Rewşa asayî ya bîrkirinê di dema hişiyarbûnê de, dema mirov ji derdor û ji xwebûna (self) xwe agahdar e.

Hişmendiya komê (group consciousness): Hesta endamekî ku ew beşeke ji komekê ye û nasnameya xwe bi wê komê ve girê dide.

Hişmendiya laş (body consciousness): Hişmendiya mirov ji laşê xwe, ji hest û rewşên fîzîkî yên weke birçîbûn, êş, reftar, tevger û cihê laş di fezayê de.

Hişmendiya navxweyî (internal consciousness): Haydarbûna takekes ji hundirê xwe, ji raman, hest û han û motîvasyonên xwe; nêzîkî xwe-nasîn û xwe-vekolînê ye.

Hişmendiya neteweyî (national consciousness): Hesta girêdana bi neteweyekê re, li ser bingeha ziman, dîrok, çand û çarenûsa hevpar.

Hişmendiya sexte (false consciousness): Fikr û ramaneke ku nîzama zordariyê weke siruştî û adil nîşan dide û nahêle kesên bindest berjewendiyên xwe yên rast û dirust bibînin.

Hişmendiya sexte (false consciousness): Ramana ku nîzama zordariyê weke siruştî û adil nîşan dide û nahêle bindest berjewendiyên xwe bibînin.

Hişmendiya xwebûnê (self consciousness): Agahdariya mirov ji xwebûna xwe weke takekesekî ji hev cuda û hêz û şiyana dîtina xwebûna xwe weke mijarê fikr û ramanê.

Îdeala eziyê (ego ideal): Wêneyê kamilbûyî yê ku takekes dixwaze pê bigihîje. Bi wijdan û hişmend (conscience), nirxên sinc û exlaqî (moral values) û bilindeziyê (superego) ve girêdayî ye.

Îstismara derûnî (psychological abuse): Tevger û reftara dubare ya zirardêr bi riya tehdît, tinazkirin, kontrolkirin an tinekirinê ku rûmeta kesî û tendirustiya wî/wê ya derûnî dişkîne.

Kamiliya derûnî (psychological maturity): Asta geşedan û pêşketina hestî û ramanî ya ku kes tê de berpirsiyariyê digire, hestên xwe birêve dibe û bi aqilmendî bi kesên din re têkiliyê datîne.

Kirde (subject): Yê/ya ku dike, difikire, dizane an hîs dike. Berevajiyê heyberê ye.

Mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms): Rêbazên derhişî yên ezî ji bo parastina xwe ji rageşî û êşê, weke înkar, tepisandin û rengvedan.

Narsîsîst (narcissist): Takekesê ku zêde li ser “xwe” û xwebûna xwe disekine, xwe û xwebûna xwe pir mezin dibîne, loma pir hewcedarê pesn û baldariya kesên din e.

Narsîsîzm (narcissism): Hezkirina zêde ya “xwe” ye an jî veberhênana lîbîdoyê li ser xwebûna (self) xwe ye. Navê wê ji efsaneya Narkîsos (Narcissus) tê. Narkîsos di avê de neqş û sûretê xwe dît, jê hez kir û bi awayekî patolojîk dil ket wî wêneyî.

Narsîsîzma duyemane (secondary narcissism): Lîbîdoya ku ji heyberan tê vekişandin û dîsa li ser kirde (subject), ezî (ego) û xwebûnê (self) tê veberhênan. Ev di nexweşî, rageşî, xemgînî û vekişîna ji cîhanê de pir xuya dibe.

Narsîsîzma yekemane (primary narcissism): Qonaxa destpêkê ya jiyanê ye, berî ku zarok bi heyberan (object) re têkiliyê deyne, yanî berî ku bibe kirde (subject). Di vê qonaxê de hemû lîbîdo li ser xwebûna xwe ye.

Nasnameya eziyê (ego identity): Hesta domdar a yekîtî û berdewamiyê ya takekesî li ser xwebûna (self) xwe. Têgeheke Erik Erikson e di warê geşedana derûncivakî (psychosocial development) de.

Navê hevpar (collective name): Navekî ku ji bo komek tiştan an kesan tê bikaranîn, ne tenê takekesek, mînak “keriyek”, “komek”.

Nest (instinct): Hêz û şiyaneke zikmakî û xwezayî ye ku di mirovan û candaran de bêyî fêrbûnê heye û reftar û tevgerên wan ber bi armancekê ve dibe.

Nesta dîn (religious instinct): Meyla mirov a baweriya bi hêzeke bilind û nasîna pîroziyê ye. Hin derûnnas (psîkolog) wê weke hewcedarî û pêdiviyeke derûnî û giyanî ya xwezayî dibînin.

Nesta êrîşkar (aggressive instinct): Meyla êrîş, şer û serdestiyê ye ku dibe sedema tundiyê. Hin teorî wê bi nesta mirinê ve girê didin.

Nesta garanê (herd instinct) / nesta girseyî: Meyla siruştî (xwezayî) û zindewerî (biyolojî) ye ku mirov û ajel (heywan) ji bo ewlehiyê li nêzî komê bimînin û reftar û tevgera wê bişopînin.

Nesta jiyanê (life instinct): Nesta ku zindiyan ber bi hebûn, parastin, mezinbûn û berdewamiya jiyanê ve dikişîne. Freud (Eros) nesta zayendî û nesta xwe-parastinê di bin vê navî de kom dike.

Nesta komê (herd instinct): Meyla mirov (û hin candaran) e ku bi komê re bijî, li gorî komê tevbigere û tenêtiyê red bike. Trotter vê nestê weke bingeheke civakîbûnê dibîne.

Nesta mirinê (death instinct): Li gorî Freud, meyleke derhişî (unconscious) ye ku mirov û zindî dixwaze vegere rewşa bêcanî û bêtevgeriyê. Di vê meylê de, êrîşkarî û xwe-wêrankirin derdikeve holê.

Nesta zayendî (sexual instinct): Nesta ku bi dilxwazî, hezkirin û berdewamiya cinsî ve girêdayî ye. Freud wê weke çavkaniya vejena giyanî (enerjiya lîbîdo) dibîne.

Nestên eziyê (ego instincts): Nestên saxmayîn û xwe-parastinê (self-preservation), li hemberî nestên zayendî (sexual instincts) di bîrdoziya destpêkê ya Freud de.

Nexweşiya derûnî (psychological disorder): Rewşeke klînîkî ye ku raman, hest, reftar an tevgera mirov bi giranî diguherîne û jiyana rojane dijwar dike (weke depresyon, fobî, rageşî û hwd).

Nexweşiya rageşiya giştî (generalized anxiety disorder): Xema zêde û domdar li ser gelek mijaran, bi kêmî ve şeş mehan, bê sedemek diyar.

Nexweşiya rageşiyê (anxiety disorder): Komek nexweşiyên derûnî yên ku bi rageşiya zêde û domdar tên nasîn.

Nexweşiyên venasîniyê (cognition disorders): Rewşên ku erk û fonksiyonên hişî û hişmendî yên weke bîr, ziman, baldarî an biryardanê xera dikin, weke dementiyê an Alzheimer.

Nivîsera hevpar (collective author): Nivîskarekî komî an gelek kesên ku bi hev re berhemek nivîsandine.

Nizimezî (id): Beşa herî kevn û hov a kesayetiyê; hest, arezû û xwestekên xwezayî û tavilî.

Noroza eziyê (ego neurosis): Nexweşiyeke derûnî ye ku ji nakokiya eziyê (ego) ya bi arezû û daxwazên nizimezî (id), tehdîdên bilindeziyê (superego) û zextên rastiyê (reality) derdikeve holê.

Noroza rageşiyê (anxiety neurosis): Peyva kevn a ji bo nexweşiyên rageşiyê; rageşiya domdar bi nîşanên laşî re.

Nûşiyana derûnî (psychological resilience): Hêz û şiyana vegerîna ji qeyran, windakirin an trawmayan û adaptebûna bi rewşa nû.

Nûşiyana derûnî (psychological resilience): Hêz û şiyana vegerîna ji qrîz û qeyranê, windakirin an trawmayan û bi lez xwe adaptekirin bi rewşa nû.

Otopsiya derûnî (psychological autopsy): Rêbazek e ku piştî mirinê, bi lêkolînan jiyan, têkilî û rewşa derûnî ya kesê miriyî, hewl didin sedemên mirinê (bi taybetî xwe-kujî) fêm bikin.

Pêdiviya venasînî (need for cognition): Meyla takekesan a ji bo hezkirina ramana kûr û çalakiyên hişî û hişmendî yên dijwar; hin takekes bêtir ji fikir û ramînê kêfê distînin.

Pêşdarazî (bias): Meyla ber bi aliyekî ve ku ramîn û biryaran ji bêalîbûn û rastiyê dûr dixe.

Pêşdaraziya aboriya civakî (socioeconomic bias): Dadbarkirina kesan li gorî rewşa wan a aborî û çîna civakî.

Pêşdaraziya têgehiştinbar (perceptual bias): Şîrovekirina tiştên ku em dibînin an dibihîsin li gorî çaverêyî, baweriyan û ezmûnên xwe, ne weke ku bi rastî ne.

Pêşdaraziya venasînî (cognitive bias): Xeletiyên pergalî yên di ramîn, bîrhatin û biryardanê de.

Pêşdaraziya xwe-têrkirinê (self-serving bias): Meyla ku takekes serkeftinê bi hêz û şiyanên xwe ve girê bide û têkçûnê bi sedemên derveyî (bext, kesên din) ve.

Qeweta eziyê (ego strength): Kapasîteya eziyê (ego) ji bo tehemûlkirina stres, guman, fikar û rageşiyê (anxiety) û arezû û daxwazan bêyî ku têk biçe û bi rastiyê (reality) re hevsengiyê biparêze.

Qewînbûna derûnî (psychological hardiness): Taybetmendiyeke kesayetiyê ye ku mirov di rewşên dijwar de bi berpirsiyarî, bi xwebawerî û bi çavê şansekê li pirsgirêkan dinêre.

Rageşî (anxiety): Rewşeke tirs, fikar û nerehetiyê ya ku dikare ji xetereke rastîn an ji nakokiyên hundirîn derkeve.

Rageşiya bilindeziyê (superego anxiety): Hesta sûcdariyê û şermê dema ku mirov li dijî rêgezên sinc û exlaqî tevdigere.

Rageşiya bingehîn (basic anxiety): Li gorî Karen Horney, hesta bêpariziyê û bêhêziyê ya ku di zarokatiyê de ji hawîrdoreke nebaş çêdibe.

Rageşiya civakî (social anxiety): Tirsa ji nirxandin, şermkirin an redkirina ji hêla kesên din ve di rewşên civakî de.

Rageşiya eziyê (ego anxiety): Guman û rageşiya (anxiety) ku ji tehdîdên rastiyê (reality), nizimezî (id) an bilindeziyê (superego) ber bi eziyê (ego) ve tê û mekanîzmayên berevaniyê (defense mechanisms) çalak dike.

Rageşiya eziyê (ego anxiety): Rageşiya ku “ez”î (ego) hîs dike dema ku di navbera arezû û xwestekên nizimezî (id), arezû û daxwazên bilindeziyê (superego) û rastiya jiyanê de dimîne.

Rageşiya hebûnî (existential anxiety): Rageşiya li ser mirinê, wateya jiyanê, azadî û tunebûnê.

Rageşiya heyben (objective anxiety): Rageşiya ku bersiva xetereke rastîn a derve ye; weke tirsê ye.

Rageşiya nestî (instinctual anxiety): Rageşiya ku ji zexta xwestekên nestî/dozînî (cinsî, êrîşkar) çêdibe.

Rageşiya norotîk (neurotic anxiety): Tirsa ji bilindbûna xwestekên nizimezî (id) û bi ceza kirinê; ji xetereke derxweyî ne, ji hundir tê.

Rageşiya sawî (phobic anxiety): Rageşiya ku ji tiştekî taybet an rewşekê (weke bilindahî, mar) çêdibe û ji xetera rastîn pir mezintir e.

Rageşiya trawmatîk (traumatic anxiety): Rageşiya ku li ser rûdaneke tirsnak an trawmayê çêdibe, weke ku Freud digot: “ez” ji hêla zêdebûna fikarê ve tê pêçan.

Rageşiya xerîban (stranger anxiety): Tirs û rageşiya pitikan a li hemberî kesên nenas, bi gelemperî di 6-8 mehiyê de dest pê dike.

Rageşiya xesandinê (castration anxiety): Li gorî Freud, tirsa zarok ji windakirina endama zayendî, di qonaxa fallîk de.

Rageşiya yekemane (primal anxiety): Rageşiya yekem a ku bi bûyîna zarokan re (trawmaya jidayikbûnê) tê girêdan, li gorî Otto Rank û Freud.

Reftara hevpar (collective behaviour): Awayê tevgerê yê komekê; gava gelek kes bi heman rengî tevdigerin, mînak girseyek di xwepêşandanê de.

Rengvedan (projection): Avêtina hest an xwestekên xwe yên nepejirandî bo kesên din.

Rewşa derûnî (psychological state): Halê hest û ramanê yê takekesî di demek diyar de, weke aram, rageş, şermok, tirsonek an kêfxweş.

Rewşa rageşiyê (anxiety state): Rewşeke demkî ya rageşiyê ku di demeke taybet de tê ceribandin.

Rewşên eziyê (ego states): Awayên cuda yên hestkirin û reftar û tevgerê di takekesekî de. Di danûstendinê de sê rewş hene: Dêûbav (parent), kamil (adult) û zarok (child).

Rewşên hişmendiyê (states of consciousness): Cureyên cuda yên hişmendiyê, weke hişiyarbûn, xewn, xew, medîtasyon û hîpnoz.

Sermiyanê derûnî (psychological capital, psycap): Çavkaniyên erênî yên kesî ku ji çar beşan pêk tên: hêvî, bi xwebawerî, nûşiyan û geşbînî. Ew performans û başiya kesî xurt dikin.

Şerm (shame): Hesta ku ji tiştê em in çêdibe, ne tenê ji tiştê me kiriye; bi bilindezî û wijdanê ve girêdayî ye.

Şêwirdariya derûnî (psychological consultation): Piştgiriya pîşeyî ya ji aliyê derûnnas an şêwirmendekî ve ji bo çareserkirina pirsgirêkên hestî û jiyanî.

Şîkara hevpar (collective dynamics): Şîkara komê; çawa takekes di nav komê de bandorê li hev dikin. Têbînî: “şîkar” bi gelemperî wateya nêçîrê dide, ji ber vê yekê “şîkara hevpar” dê rasttir be.

Tarîbûna hişmendiyê (clouding of consciousness): Kêmbûna zelaliya hişî ku mirov aliz û tevlihev dibe û baldarî û arastebûna wî/wê qels dibe; nîşaneyeke klînîkî ye.

Tawanbarî (guilt): Hesta sûcdariyê ya li ser tiştekî kirî an xwestî; carinan hêrsa navxweyî ya nederbirî.

Têgeha “mental”: Ev peyv hem zihn, hem derûn, hem giyan, hem hiş û hem jî aqil vedihewîne. Ji ber vê yekê di Kurdî de gelek peyvên cuda ji bo wê têne bikaranîn, li gorî çarçoveya wê vediguhere.

Tendirustiya derûn-civakî (psycho-social health): Ew rewşa hevsengiyê di navbera aliyê derûnî û jiyana civakî ya mirov de ye. Têkiliyên bi malbat, heval û civakê û her wiha hesta girêdanê, piştgirî û hevgirtinê di nav xwe de vedihewîne.

Tendirustiya giyanî (mental health): Ew rewşa ku mirov tê de hest, raman, reftar û tevgerên xwe bi hevsengî birêve dibe, bi stresa jiyanê re dikare mijûl bibe, hilberîner e û dikare beşdarî civakê bibe. Tenê nebûna nexweşiya derûnî nîne; qada başbûna giyanî jî ye.

Tendirustiya giyanî (mental health): Rewşa ku mirov hest, raman û tevgerên xwe bi hevsengî birêve dibe, bi stresê re mijûl dibe û beşdarî civakê dibe; tenê nebûna nexweşiyê nîne.

Tengezariya derûnî (psychological tension): Rewşeke bi zextê, nerehetî û dilgiraniyê ku ji nakokî, stres an arezû û daxwazên zêde çêdibe.

Tepisandin (repression): Dûrxistina bîranîn û xwestekên êşîner ji hişmendiyê; ne jibîrkirin e, bîranînek e ku li pişt derî asê maye.

Terapîstê axaftinê (talk therapist): Terapîstê ku dermankirinê bi axaftin û gotûbêjê re dike, bi gelemperî weke hevwateya derûnterapiyê tê bikaranîn.

Terapîstê çalak (active therapist): Terapîstê ku di danişînê de bi awayekî çalak pirs dike, rêberiyê dike û rêbazan pêşniyar dike.

Terapîstê komê (group therapist): Terapîstê ku komên kesan bi rê ve dibe, da ku endam ji hev fêr bibin û piştgiriyê bidin hev.

Terapîstê peyîvînê (speech therapist): Pisporê ku pirsgirêkên axaftin û peyivînê (weke stutter, dengê nerast) derman dike.

Terapiya dûçarhiştinê (exposure therapy): Rêbazek e ku kes bi awayekî gav bi gav û di bin çavdêriya terapîst de bi tirs û rageşiya xwe re rû bi rû tê (ji bo fobî, NSPT/PTSD, OCD û hwd).

Trawma (trauma): Ezmûneke êşîner a giran ku şiyana ezî ya tehemûlkirinê derbas dike û bandora wê demek dirêj dimîne.

Veguherîna pêşdaraziya venasînî (cognitive bias modification): Rêbazên terapiyê û perwerdehiyê ji bo guherandina şêwazên ramanê yên çewt, bi taybetî di tirs û depresyonê de.

Venasîna epîstemîk (epistemic cognition): Ramanên kesan ên derbarê xwezaya zanînê, çavkaniya wê, rastbûn û pejirandina wê de.

Venasînî (cognition): Pêvajoya hişî û hişmendî ya ku bi wê em agahiyê distînin, fêm dikin, tînin bîra xwe û li ser difikirin; ji raman, têgihiştin, bîr, ziman û biryardanê pêk tê.

Venasîniya cihgirtî (situated cognition): Nêrîna ku zanîn û fêrbûn bi hawîrdor, çand û rewşa civakî ya ku tê de çêdibe ve girêdayî ye.

Venasîniya cihî / mekanî (spatial cognition): Awayê ku mirov cih, dûrahî, rê û têkiliyên mekanî fêm dike, tîne bîra xwe û bikar tîne.

Venasîniya cilkirî (enclothed cognition): Bandora cil û berg li ser ramîn û performansa kesî; mînak, cilê doktorî li xwe kirin dikare baldariyê zêde bike.

Venasîniya civakî (social cognition): Awayê ku mirov agahiyên derbarê kesên din û rewşên civakî de dixebitîne, şîrove dike û bi kar tîne.

Venasîniya laşkirî (embodied cognition): Nêrîna ku hiş ji laş û tevgerên wê veqetandî nîne; ramîn bi serpêhatî û tecrûbeyên bedenî û hestkirina fizîkî ve girêdayî ye.

Venasîniya noronî / norovenasînî (neurocognition): Têkiliya navbera çalakiya mêjî û noronan bi pêvajoyên hişî re, weke bîr, baldarî û zimanî.

Venasîniya paşvegerî (retrocognition): Têgeheke paraderûnnasiyê ya ji bo zanîna rûdanên raboriyê bêyî ku bi rêyên asayî hatibin ceribandin; ji aliyê zanistî ve nayê pejirandin.

Venasîniya seretayî/yekamane (primary cognition): Şêweyên bingehîn ên fêmkirinê yên ku berî fêrbûna bilind an zimanî hene, weke hestkirin û nasîna tiştên hêsan.

Wêrankirina derûnî (psychological destruction): Hilweşandina bi rêk û pêk a derûn, giyan û baweriya kesî bi rêya zextên giran û demdirêj.

Xwarbûna/kevana derûnî (psychological curve): Veguherîna asta performans, hest an fêrbûnê di demekê de ku bi şêweyê xêzikeke xwar an kevanî tê nîşandan.

Xwebûn (self): Hesta yekparebûna kesî li ser xwe; bi ziman û têkiliyan tê avakirin.

Zanîna hevpar (collective knowledge): Zanyariya ku ji aliyê komek an civakekê ve tê parvekirin û hilanîn.

Zanista venasîniyê (cognitive science): Qada navdîsîplînî ya ku hiş û pêvajoyên wî bi alîkariya derûnnasî, norozanist, zimannasî, felsefe û zanistiya kompûterê lêkolînan dike.

Zanyariya venasîniyê (knowledge of cognition): Zanîna kesî ya li ser pêvajoyên hişî û hişmendî yên xwe û xwebûna xwe, weke ku çawa fêr dibe û kîjan stratejî jê re xweştir in; beşek ji banvenasîniyê ye.

Zihniyeta garanê (herd mentality): Meyla ku mirov bêyî raman û fikirîna serbixwe tiştê piraniyê bişopîne.

Zihniyeta/mentalîteya garanê (herd mentality) / mentalîteya girseyî: Meyla ku mirov bêyî raman û fikirîna serbixwe, tiştê piraniyê dike dişopîne. Sedemên wê tirs û rageşiya ji tenêmayînê, hewcedariya pejirandinê û baweriya “piranî rast e” ne.

• Aborî (economy)
• Aborînas (economist)
• Adan (yield)

• Aqilanekirin (rationalization)
• Aqilger (rationalist)
• Aqilgerî (rationalism)

• Aqilmend (rationalist)
• Aqilmendî (rationalism)
• Balayî (transcendental)
• Başbîn (optimistic)
• Başbînî (optimism)
• Başbîniya fêrbûyî (learned optimism)
• Bêhişî (inconscient)
• Bermayiya rojê (day residue)

• Berwarî (horizontal)

• Berz (sublime)
• Berzkirin (sublimation)
• Bexîltî (hoggishness)
• Binhişî (subconscious)

• Binhişî (the subconscious)

• Binyad (structure)

• Binyadgerî (structuralism)

• Binyadgerî (structuralism)
• Binyadgeriya pêkhateyî (genetic structuralism)

• Binyadî (structural)
• Bîr (memory)
• Bîra derhişiyê (unconscious memory)
• Bîrbirî / venasînî (cognitive)
• Bîrxistk (connotation)
• Bitêgehkirin (conceptualization)
• Biyanîbûn (alienation)
• Bûjen (substance)
• Bûn (be, have, happen)
• Cêz (aggregate)

• Civakîbûn (socialisation)
• Civata serfkariyê (consumerist society)
• Cure (genre)

• Çalakger (activist)
• Çalakî (action)
• Çalkagerî (activism)
• Çavdêr (observer)
• Çavdêrî (observation)
• Çawanî (quality)

• Çax (moment; di çavkaniyê de carekê “temps” jî hatiye nivîsandin)

• Çendinî (quantity)

• Çeveng (symbol)

• Çîn (class)
• Çînî (class, denominational)
• Çirûsk (spark)
• Çirûskîzm (spark current)
• Çolter (country)
• Dad (justice)

• Dahûrîna derûnî / derûnkolerî (psychoanalysis)

• Dane (data)
• Daraz (judgment)

• Dariştî (differential)

• Dêlindêz (ritual, ceremony)
• Derbirînî (expressionism)

• Derhişiya nijadî (racial unconscious)
• Derhişiya takekesî (personal unconscious)

• Derser (heteronomous)
• Derûnşîkarî (psychoanalysis)

• Zîq (focus)
• Zîqbûn (focalization)
• Zîqbûna guhêrbar (variable focalization)
• Zîqbûna hevpar (collective focalization)
• Zîqbûna piralî (multiple focalization)

• Derxweyîn (externality)
• Destnîşan (restraint)
• Dilîn (sensation)
• Dilînî (sensorial)
• Dilînîgerî (situationalism)
• Dirûv (style, form)
• Diyarde (phenomenon)

• Diyarde (phenomenon)

• Diyardenas (phenomenologist)
• Diyardenasî (phenomenology)

• Domdarî (continuity)

• Dozîn (instinct)
• Êdibûyîn (othering)
• Êdin (other); yê-din, yên-din
• Erênî (positive)

• Erk (function)

• Ew (id)

• Exlaqî (ethos)

• Ez (ego)
• Eza bilind (superego)

• Ezmûnî (experimental)

• Fêrger (doctrinaire)
• Fêrgerî (doctrine)
• Fesilandin (formalise)
• Fişkilîn (emanation)
• Giyan (soul, psyche)
• Han (motive)
• Hana civakî (social motive)
• Handan (motivation)
• Handana derhişî (unconscious motivation)
• Hemanger (identical)
• Hemangerî (identity, identicalness)
• Henûn (sympathetic)

• Herîkîna hiş (stream of consciousness)
• Hevbendî (cohesive)
• Hevdemî (synchronic)

• Hevdilînî / hevdilî (empathy)
• Hevdiliya yekemane (primary empathy); yekemane (primary), duyemane (secondary)

• Hevgirtî (coherent)

• Hevseng (balance)
• Heyber (object)
• Heyîn (existence)
• Hilberîn (production)

• Hilweşangerî (deconstruction)

• Hilweşangerî (deconstructionism)

• Hinarde (exportation)
• Hişdûr/hişdûrî (transcendent/transcendental)
• Hişîn (conscious); Hişmendî (şiûr û hişyarî)
• Hişmend (conscious)
• Hişmendî (consciousness)

• Hişmendî (consciousness)

• Hişnêzî/hişnêz (immanent/immanental)
• Hundirîn (intrinsicness)
• Hûrgilî (detail)
• Jêrcure (subgenre)

• Jîngeh (milieu)

• Kamilbûna derhişî (unconscious maturation)
• Kesayetiya binhişiyê (subconscious personality)

• Kirde (subject)

• Kirdekirin/şexsîkirin (subjectification)
• Lêlata vegêran / plana derbirînê (plane of expression)

• Masûlke (muscle)
• Mûsim (harvest)
• Nakok (contradictory)
• Nakokî (contradiction)

• Navdîsîplînî (interdisciplinary)

• Nejad (race)

• Neqilkirin (diegesis)

• Nerênî (negative)
• Nexweşiya reftarên rûxîner (disruptive behavior disorder)

• Nexweşiyên şofî (epidemic disease)

• Neyînîkirin / nerênîkirin (negation)
• Nihiçk (drive); [têbînî: ajo, itki]

• Nirxîner (evaluative)

• Nîşan (symbol)

• Nîşanbaran (signified)

• Nîşandana derhişî (unconscious inference)

• Nîşandêr (signifier)

• Nîşannas (symbolic)
• Nîşannasî (symbolism)

• Nûjenî (modernity)
• Paşveçûn (flashback)
• Pêhisîn (sensation)
• Pêhisînî (sentimental)
• Pêjinandin (intuit)
• Pêjinger (intuitionist)
• Pêjingerî (intuitionalism)
• Pêjn (intuition)
• Pêjnî (intuitional)
• Peresan (evolution)
• Peresîn (evolve)
• Pêşbîn (prudent, prescient)
• Pêşbînî (propheticalness)
• Pêşdaraz (bias, prejudice)
• Pêşdaraz / pêşhikim (prejudicial, biased)
• Pêşdarazî / pêşhikimî (prejudice, bias)

• Pêşniyaz (proposition)

• Pêşveçûn (flashforward)

• Pêvajoyên derhişî (unconscious process)
• Pêvajoyên venasîniya derhişî (unconscious cognitive processes)

• Peyvnavendî (logocentric)
• Peywend (context)
• Pêzanîn (information)
• Pirdengî (polyphonic)
• Pişaftin (assimilation)
• Rasterast (direct)

• Rêbaz (method)
• Rêbaznas (methodologist)
• Rêbaznasî (methodology)
• Rêgez (principle)

• Rengvedan (projection)

• Rengvedan (projection)
• Reşbîn (pessimist)
• Reşbînî (pessimism)
• Rexneya binyadgerî (structuralist criticism)
• Rexneya civakî (social criticism)
• Rexneya derûnnasiyê (psychological criticism)
• Rexneya rexneyê (criticism of criticism)

• Ronakgerî (enlightenment)

• Rûxîner (disruptive)

• Sebebiyet (causality)
• Sehekî (sensorial)
• Seqamgîr (stable)

• Serwext (proficient)
• Serwextî (proficiency)
• Sinc / exlaq (morals)
• Sincmend (moral)
• Sincmendî (morality)
• Sincnas (deontologist)
• Sincnasî (deontology, science of morality)

• Siruşt (nature)
• Sivikker (reductionist)
• Sûdexwaz (utilitarian)

• Şecere (genealogy)

• Şemaldayîna erênî (positive patterning)
• Şêwazgerî (stylistics)
• Şîroveya xewnan (interpretation of dreams)

• Takekes (person, individual)
• Takekesî (individual, personal)

• Takî (particular)

• Tawanbaroya derhişî (unconscious guilt)

• Têgeh (notion)
• Têgehî (notional)
• Têgihîştin (perceive)
• Têgîn (perception)
• Teqez (absolute)
• Teqezî (obsolete, indeficiency)
• Teyisandin / rengvedan (project, projection)

• Tîkî (vertical)

• Vajî (reverse)

• Vegêran (narrative)
• Veguhêzî (transmissionism, eclecticism)

• Vejen (energy)

• Vîndar (willed)
• Vîndarî (will)
• Viyan / îrade (will)
• Xebatên çandî (cultural studies)

• Xesandin (castration)

• Xumam (ambiguous)
• Yê-din (other)
• Yekdengî (monophony)
• Yekparebûn (integrity)

• Zalê desthilatdar (power elite)
• Zana (wise)
• Zane (scholarly)
• Zanîn (information, wisdom)
• Zanîna zanyarî (scientific information)
• Zanînnas (epistemologist)
• Zanînnasî (epistemological)

• Zanist (science)

• Zanist (scientist)
• Zanistî (science)
• Zanyar (scholar, scientist)
• Zanyarî (science, knowledge, wisdom)
• Zayend (sex, gender)
• Zayendî (sexuality)
• Zewqperest (hedonist)
• Zewqperestî (hedonism)

• Zihnê binhişiyê (subconscious mind)

Bergirî (Resistance) di Derûnkoleriyê (Psychoanalysis) de

Pênase: Bergirî têgiheke bingehîn a derûnkoleriyê (psychoanalysis) ye. Ew hemû hêz û reftarên ku nexweş, bi zanebûn an bi nezanî, li dijî eşkerebûna hest, bîranîn û rastiyên xwebûna (self) xwe yên derhişî (unconscious) nîşan dide, vedihewîne. Armanca wê berevanî û parastina eziyê (ego) ji êş û fikar û rageşiyê (anxiety) ye. Ji ber vê yekê, ew dikare dahûrandina derûnterapiyê qels û hêdî bike an asteng bike.

Nîşanên klînîkî: Bêdengî, vegotina sar û bêhest, derengmayîn, jibîrkirina hevdîtin an xewnan, xwe dûrxistina ji hin mijaran, bikaranîna zimanekî teknîkî û sterîl, reftara derveber (acting out) û başbûneke pir zû (pêşwext) û xapînok.

Dîrok: Freud ev têgih di dema xebata xwe ya li ser hîsteriyê de kifş kir û paşê di warê xewnan (sansûr), veguhêziyê (transference) û xebata derbaskirinê (working-through) de pêşve bir. Anna Freud, Reich, Greenson û yên din jî li ser vê têgihê xebitîn.

Cure û çavkanî: Bergirî ji ezî (ego), nizimezî (id) û bilindezî (superego) derdikeve û bi saya mekanîzmayên berevaniyê (tepisandin, veguhastin, înkar, paşvegerîn û hwd.) xwe nîşan dide. Li gorî cureya nexweşiyê (hîsteri, obsesyon, depresyon), şêweya wê vediguhere.

Teknîka dahûrandinê: Derûnterapîst divê bergiriyê zû bi zû neşkîne. Divê bi sebir guhdarî bike, bi zimanekî nerm rûbirû bike (confrontation), zelal bike (clarification) û dûv re şîrove bike. Hevgirêdan û bibîrxistina serbest (free association) teknîka sereke ye.

Nêrîna nivîskar: Bergirî ne “dijminê” derûnterapiyê ye. Ew beşek ji pêvajoyê ye û awayekî ye ku nexweş bi wî re têkiliya xwe bi dinyayê re ava dike û saz dike. Heke derûnterapîst wê weke dijber bibîne, dijveguhêzî (countertransference) çêdibe. Gava bergirî tê fêmkirin û dahûrandin, nexweş bi rastiyên xwebûna xwe yên kûr re rû bi rû dimîne.

Derbirîna rasteqîn (authentic expression) bi zimanê dayikê (mother tongue) e.

Ziman (language) yek ji girîngtirîn amûrên derbirîna hest, raman û daxwazan e.

Bi têgihiştina zimên, mirov dikare şehrezayiya kûr a mît (myth), huner û edebiyatê (literature) fêm bike.

Mirov eziya xwe (ego) di xwebûna xwe (self) de nas dike, xwebûna xwe jî di zimanê dayikê de tekûz dike.

Mirov nasnameya xwe (identity) di ziman de nas dike û bi windakirina nasnameyê dibe mîna heyberekê (object).

• Xwebûn (self), bi ziman tê ava kirin.
• Tawanbarî (guilt), hêrsa navxweyî ya ku derbirînnebûyî ye.
• Şerm (shame), ji tiştê ku me kiriye çênabe; ji tiştê ku em in sadir dibe.
• Bibîranîna azad (free association), zimanê derhişiyê (unconscious) ye.
• Bergirî (resistance) ne dijminê derûnterapiyê (psychotherapy) ye; ew nîşana ku birîn li ku eliqî ye.
• Tepisandin (repression) ne jibîrkirin e; ew bîranînek e ku li pişt derî asê maye.
• Xwebûna (self) ku bi siruştî nehatiye pejirandin, bi şerm û bêdengiyê tê nixumandin.
• Şîna (mourning) ku nebûye şûn ango nehatiye jiyîn, dibe malxulyanî (melancholia).

“Zimanê xwe zanibin, da ku hûn xwebûna xwe û xelk jî hebûna we zanibin.”

• Îd (Nizimezî/Bin-ez) (id): Hest û arezû û xwestekên siruştî (xwezayî) û hov, weke arezû û daxwazên zayendî û birçîbûnê. Tiştê ku dixwaze, hema di wê gavê de dixwaze.
• Superego (Bilindezî/Ser-ez): Wijdan (conscience), qaîdeyên civakê, exlaq (morality) û şerm (shame).
• Ego (Ezî): Di navbera arezû û daxwazên îdê û qaîdeyên hişk ên superegoyê de hevsengiyê datîne. Mîna dadwerekî hişyar, hişmed (conscious) û realîst tevdigere.

Ji ber vê yekê mirov bê ego nikare bijî. Ger mirov egoya xwe winda bike, nikare di nav civakê de cihê bigire û çê bike û rastiya jiyanê (reality) fêm bike.

Trawma û Şîna Xwebûnê (Trauma and the Mourning of the Self)

Ax û wax ji dilê trawmatîk (traumatic) xalî nabe. Di derûna wiha de mirov dibin xapînokê xwebûna (self) û ji “xwe” jî dikevin gumanê.

Bindestî (subalternity) dilê mirov ji derûn û giyana mirov sar dike, derhişiya (unconscious) mirov ji “hiş”mendiya (consciousness) mirov dûr dixe û “xwebûna” (self) mirov li dû hebûna xelkê xwar dike.

Di trawmaya demdirêj (long-term trauma) de qîrîn û zirîn radiweste û rondik ziwa dibe. Derûn û giyana mirov êdî nikare ji xwebûna xwe re bigirî. Şerm (shame), belengazî û riswabûna hizr û ramanan zêde dibe û xemsariya mirov jî bi wê re mezin dibe.

Tu tişt ji ber çavê hiş û aqil binax nabe û fikra trawmayê bi qasî tozqalekê jî ji mirov xafil nabe. Carna giraniya trawmayê wisa ye ku mirov nikare serê xwe ji erdê rake. Lê zalimên mirov qet ji bo mirov negirî û şînê (mourning) nagerin; berovajî wê, dilê mirov diêşînin.

Dilê mirov di hundirê xwe de bi girî û qîrînê şîna xwebûna xwe digerîne. Di trawmaya civakî ya demdirêj û berdewam de (social trauma), takekes civaka xwe bi awayekî derhişî (unconscious) dide ber çêr û nefretê û bi gelemperî hem xwe hem jî civaka xwe tawanbar (guilty) û gunehkar dibîne.

Hest, Wate û Derhişî (Emotion, Meaning and the Unconscious)

• Wateya ku mirov dide rûdanan, hestên (emotions) wî/wê diyar dikin.
• Depresyon (depression) hesta bêhêvîtiyê ye ku mirov nikare siberojekê ji xwe re ava bike.
• Erka bingehîn a mirovan di jiyanê de ew e ku xwebûna (self) xwe ji nû ve biafirîne.
• Hestên ku der nebin, weke miriyên ku zindî tên veşartin û paşê bi şêweyên xerabtir derdikevin holê.
• Nakokiya (paradox) herî balkêş ev e ku dema “ezî” (ego) xwebûna xwe weke ku “ez” im qebûl dike, hingê dikare vebiguhere.
• Heta ku hûn derhişiya (unconscious) xwe hişyar û hişmend (conscious) nekin; ew ê jiyana we bi rê ve bibe û hûn ê her jê vê re bext û qeder (fate) bibêjin.

Serdest û Bindest (The Dominant and the Subaltern)

• Serdest û bindest nabin yek dest.
• Çavkanî û referansên bindestan (subalterns), paşgotinên li ser tenûran in.
• Birîna herî xeternak, ne ya di laş de ye, ya di hiş û aqilê mirov de ye.
• Axa tu caran xulamê xwe azad nake, azadî (freedom) di destê xulam bi xwe de ye.
• Kolonyalîzm (colonialism) ne tenê erdê mirov dagir dike, lê derûn û giyana mirov jî dagir dike.
• Bindest qêrîn dikin û dibêjin “maf, heq!”, lê neheqiya ku ew li hev dikin, serdestên wan li wan nakin.

Mirin, Xweşbînî, Azadî û Dilqirfokî (Death, Optimism, Freedom and Vulnerability)

• Gava mirov hay ji mirina xwe hebe, ew dikare nirx û qîmeta jiyana xwe hîn baştir hîs bike.
• Xweşbînî (optimism) baweriyek e ku mirov dikare siberoja xwe biguherîne û bi rê ve bibe.
• Tişt û heyber (object) bi xwe ewqasî ne girîng e, çiqasî ku em li ser wî/wê difikirin girîng e.
• Her tişt dikare ji mirov were standin, lê kes nikare helwesta wî ya azadiya hilbijartinê (freedom of choice) jê bistîne.
• Her hewldana veguherîna kesayetiya xwe, bi qebûlkirina xwebûna xwe (self-acceptance) dest pê dike.
• Aloziya dil an dilqirfokî (vulnerability) ne nîşaneya bêhêziyê ye; ew pîvana herî rast a wêrekiya me ye.

Ziman û Derhişî (Language and the Unconscious)

• Raz û sirên mirov di zimanê wî/wê de veşartî ne.
• Mirov tenê bi peyv û gotinan naaxive; ziman, ji derûn û giyanê diaxive.
• Şopên derhişiya (unconscious) mirov, di nava zimên wî/wê de nixumandiye.
• Gotinên ku nehatiye gotin winda nabe; di derhişî (unconscious) de bi awayekî din li mirov vedigere.
• Ziman, ne tenê ragihandin e; ew kirdeyê (subject) ava dike, sînoran diyar dike û heyberê (object) vediguhezîne.
• Peyvek carinan ne tenê “bîr”anînekê (memory), lê dîrokeke giştî ya derûn(nas)iyê (psychology) di xwe de hildigire.

Azadî û Bindestî (Freedom and Subalternity)

• Azadî (freedom) bi xwe-nasînê (self-knowledge) dest pê dike.
• Bindest heya nebin xwediyê xwebûna xwe azad nabin.
• Bindest, dema ku bindestiya xwe nas bikin, dikarin bibin kirdeyê (subject) veguhertinê.
• Zilm û zor ne tenê bi hêz û şiyana serdestan, bi bêdengî û pejirandina bindestan jî didome.
• Serdest ne tenê bi hêz û zorê, lê bi veguherandina fikr û ramanên bindestan jî serweriya xwe bi rêve dibe.

Şerm û Wijdan (Shame and Conscience)

• Li cihê ku wijdan (conscience) nemîne, şerm (shame) jî namîne.
• Mirov carinan ne ji xelkê, lê ji wijdanê xwe şerm dike.
• Şerm, ji bo ciwanan xeml e; ji bo kalûpîran jî rûmet û namûs e.
• Ku mirov xwebixwe ji xwe şerm bike, ji şerma li ber xelkê çêtir û hêjatir e.
• Şerm, bi xwe nîşana wê ye ku mirov hîn li hemberî xwebûna xwe rast û dirust e.
• Şaşî bi xwe ne tiştekî şermê ye; lêbelê sererastnekirina şaşiyê bi xwe şerm e.
• Mirovê ku hesta wî/wê ya şermkirinê ji holê radibe, gelek tiştên wî/wê jî pê re ji holê radibe.

Berzkirin (Sublimation)

• Di binê her berzkirinê (sublimation) de qirêjiyek heye.
• Mirovê ku siya xwe (shadow) nas neke, wê di rûyê kesên din de bigere.
• Berzkirin carinan ne parastina hezkirinê, lê parastina tirsê ye.
• Berzkirin (sublimation), maskeya tiştê tepisandî (repressed) ye.
• Mirov carinan nexweşiyên xwe di nava peyvên xweş de vedişêre.

Xwe-nasîn (Self-knowledge)

• Xwe-nasîn, nasîna nakokiyên xwebûna xwe ye.
• Ji xwe-haydarî (self-awareness) ne veguherîn e; ew xala destpêkê ye.
• Li pişt her hêrsê birînek tune; lêbelê her birîn hewcedarê vegotinê ye.
• Ji bo başbûnê, bîranîna rabirdûya xwe bes nake, watedarkirina wê jî pêwîst e.
• Çiqasî tu ji xwebûna xwe birevî, ewqasî tu yê têkevî xirboqeya xwebûna xwe.
• Dema ku mirov pirr hewl dide yên-din (other) fêm bike, mirov “xwe” (self) ji bîr dike.
• Hestên tepisandî (repressed emotion) bêdeng dibe, lêbelê bandora wê dibe ku bêdeng nebe.
• Her ku mirov xwe û cihana xwe ya navxweyîn (hundirîn) nas dike, bandora yên-din (derxweyî) li ser wî/wê kêm dibe.
• Azadî (freedom), ne ew e ku her tiştê ku tu dixwazî bikî; azadî ew e ku tiştên ku te birêve dibin tu wan nas bikî.

Ronahî, Tarî û Derhişî (Light, Darkness and the Unconscious)

• Mirov, ne bi xeyalkirina ronahiyê, lê bi haydariya ji tarîtiya xwebûna (self) xwe azad dibe.
• Hestên tepisandî (repressed emotions) winda nabin; ew dikarin bi awayên din xwe nîşanî mirov bidin.
• Derhişî (unconscious) qadeke bi hêz û qewet e ku bi awayekî nedîtî bandorê li reftar û tevgerên mirovan dike.
• Mirov bi xwe-nasîna xwebûna xwe, alozî û tevliheviya cihana xwe ya navxweyîn (hundirîn) jî nas dike.
• Mirovên ku li derve (outside) dinêrin, di nava xewn û xeyalan de ne; yên ku li hundirê xwe (inside) dinêrin, hişyar û hişmend (conscious) dibin.
• Axaftina zimanekî, hilgirtina cîhanekê, çandekê û derûn û giyanekê ye.
• Tu tişt di derhişiyê (unconscious) de namîne. Heke zimanê wî bêdeng kiribin, bi laşê xwe diaxive.
• Yê ku li dagirkerê xwe dinêre xewnan dibîne, yê ku li xwebûna (self) xwe dinêre hişmend (conscious) dibe.
• Mirov bi xeyalkirina ronahiyê ronî nabe, bi hişmendkirina (making conscious) tariyê ronî dibe.
• Heta ku derhişî (unconscious) bi hişmedî (conscious) hişyar nebe; daxwaz û arezû (desire), daxwaz û arezûya yê-Din e (the Other).

• Derûn, psyche, psycho-
• Giyan (soul)
• Hişmendî (consciousness)
• Derhişî (unconscious)
• Xwebûn (self)
• Hebûn (existence, being)