Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

Mirov ji dayikbûnê ve di nava têkiliyên hêz û desthilatiyê de tê dinyayê. Hinek kes desthilatdar in, hinek jê jî bindest in. Lê pirsa girîng ew e: bindestî tenê rewşeke civakî ye an jî ew derûna mirov jî dagir dike? Erich Fromm di berhema xwe ya ‘Revîna ji Azadiyê’ ( Escape from Freedom) de diyar kiriye ku bindestî ne tenê rewşeke derxweyî (derveyî) ye — ew di derûna mirov de jî cih digire û mirov dike xerîbê xwebûna xwe. Bindestî ne tenê zanebûnek e — ew têhiştineke kûr a derûnê ye. Paulo Freire, di berhema xwe ya ‘Pedagojiya Bindestan’ Pedagogy of the Oppressed de, nîşanî me daye ku bindest di demeke dirêj de bi hişmendiya bindestiyê, zordarî û bindestiya navxweyî (internalized oppression) de eciqînin û wê di hundurê xwe de hildigirin. Bi gotineke din, serdest êdî ne hewce ye ku hertim li ser serê bindest be; bindest xwe bi xwe serdestê xwe di nav dil û derûna xwe de datîne ser serê xwe. "Bindest ji bo ku azad bibe, divê pêşî ji zincîrên xwe yên derûnî yên ku bi serdestê x...

Cihana xwarinê gelek têvel û curbicur e û tûjahiya xwarinê yek ji van cudahiyan e ku herî zêde nakok e. Hinek kes bêyî sos an îsotên tûj nikarin xwarinê bixwin, lê hinek din ji wê sosê, tûjiyê û êşê ku li ser zimanê xwe hîs dikin kêfxweş dibin. Ev cudahiya mezin di navbera mirovan de pirsa "gelo ev bi rastî tam e, an tiştekî din e?" derdixe holê. Zimanê mirovan xwedî wergirên (receptors) taybet e ji bo her cure çêj û tahmê — şêrîn, şor, tirş, tehl û tahma goşt. Lêbelê, tûjahî ne di nav vê lîsteyê de ye; ew bêtir weke çêj û tahmeke serbixwe tê hesibandin. Sedem ev e ku hestê tûjahiyê ne ji wergirên tahmê, lê ji wergirên êşê û germê tê ku bi navê TRPV1 tê zanîn. Ev wergir bi xwezayî ji bo hîskirina germahiya bilind (weke 43°C û zêdetir) çalak dibe. Kîmyewiyeke bi navê kapsaîsîn "capsaicin" ku di îsotên tûj de bi taybetî li dora bizr û tovan tê dîtin, dikare van wergiran çalak bike bêyî ku germahiyeke rastîn hebe. Ji ber vê yekê, laş weke ku bi rastî tê şewitandin...

Destpêk Kolonyalîzm, ne tenê pêvajoyek siyasî û aborî ye, di heman demê de rûdaneke trawmatîk e ku şopên wê yên kûr li ser hiş(mend)î, derûn (psyche), nasname (identity) û laşê kolonîzekirî heye. Sigmund Freud, herçend bi awakî rasterast derbarê kolonyalîzmê nenivîsî be jî lê xebatên wî yên li ser 'civakê' û 'şaristaniyê/medeniyetê' — bi taybetî Totem û Tabû (1913) û Şaristanî û Nerazîbûnên Wê (Civilization and Its Discontents, 1930) — hatinin bikaranîn. Lê belê teorîsyenên wekî Frantz Fanon, Octave Mannoni, Frantz Fanon û dûv re jî Homi Bhabha û Anne Anlin Cheng ev çarçove bi awayekî rexneyî û nûjen pêş xistin. Em ê li ser van pirsan bisekinin: Çawa kolonyalîzm bandorê li ezî 'ego' û bilindeziyê 'super-ego' dike? Çi ye rola 'trawmaya kolonyal' di jiyana nasname û berdewamiya dîrokî de? Çawa têgehên wekî 'tepisandin' (repression), 'vegera yê tepisandî' (return of the repressed), 'qonaxa neynik'ê (mirror stage) û 'x...

Destpêk Di sedsala bîstî û bîst û yekê de, fêm û têgihiştina kolonyalîzmê weke xaniyekî xerabe û têkçûyî ya mîrada dîrokî ya derûnî dimîne. Lêbelê, li gorî teorîsyenên dijkolonyal yên wekî Frantz Fanon, Albert Memmi û Gayatri Chakravorty Spivak, kolonyalîzm ne tenê xwediyê rade û astek siyasî û aborî ye, lêbelê di heman demê de sazî û avahiyeke îdeolojîk û derûnnasiyê ye ku hîn jî bandorên xwe li ser civakên piştî-kolonyal ( postcolonial ) diafirîne. Di vê xebatê de em ê li ser çend pîvanan rawestin: pêşî, têgihiştina kolonyalîzmê weke serweriya çandî û derûnî; duyem, girêdana di navbera nasname, ziman û serdestiyê de; sêyem, rola wêjeyê di têkoşîna azadiyê de; û çarem, nirxandina nû ya bîrdoziya postkolonyal di çarçoveya kapîtalîzmê de. Em ê ji fikr û ramanên Fanon, Memmi, Ngũgĩ wa Thiong'o, Spivak (1988), Chatterjee û yên din sûd werbigirin. Kolonyalîzm Weke Serdestiya Çandî û Derûnî Frantz Fanon, fîlozof û derûnbijîşk/psîkîyatrê Martiniqueî, di berhema xwe ya Rebîlên Erd...

Destpêk Fêrkirina tiştekî ji modelên hişê çêkirî (artificial intelligence) karekî hêsan nîn e. Lê ya ji vê jî zortir ev e: Modeleke hişê çêkirî ya hatiye perwerdekirin neçêkirina tiştên ku dizane, bi taybetî dema ku ev model li ser bingeha torên noronî yên çêkirî (artificial neural networks) bin. Çawa dikare modeleke hişê çêkirî ji tiştên xelet, xeternak, ziyandar an jî kevn û derbazkirî yên ku dizane were xelaskirin — ev îro qada lêkolînê ya her roj mezintir dibe. Xebatên yekem ên li ser makîneya jibîrkirinê ji aliyê rêziknameyên nepenîtiyê (privacy regulations) yên Yekîtiya Ewropayê ve hatine han û motîvekirin — bi taybetî "mafê jibîrkirinê" (right to be forgotten) yê di nav rêziknameyên GDPR de cih girtiye. Ev rêziknama di sala 2014an de cara yekem derket meriyetê, lê di wê demê de hişyariya fêrbûna makîneya (machine learning) di hişê xwe de nehêlabû. Di wê demê de zehmet bû ku meriv texmîn bike ku modelên li ser bingeha torên noronî yên çêkirî ku roj bê wê agahî...

Dekolonîzekirina hiş bi dekolonîzekirina zimên dest pê dike… Destpêk Mirov çi ye? Ev pirsek e ku ji destpêka felsefeyê ve ramanwerên mezin bi wê re rû bi rû mane. Lê di warê derûnnasî (psychology) û zanistên civakî de, ev pirs ne tenê felsefî ye — ew pirseke jiyanî ye. Nasname (identity), wateya mirov a xwebûna (self) xwe ye: kî me, ji ku têm, ber bi ku ve diçim û di dinyayê de wateya me çi ye? Ev pirsanan ne yekcar têne bersivdan; ew di tevahiya jiyanê de, di nava têkilî, ziman û çandê de, gav bi gav tên avakirin. Mirov, ajelekî û hebûneke civakî (social being) ye û di heman demê de hebûneke maneyê ye. Frankl (1946) di berhema xwe ya navdar de destnîşan kiriye ku mirov ne bi xweşî û ne-xweşiyê dijî, lê bi mane û wateyê dijî. Yê ku sedemeke wî/wê ji bo jiyanê hebe, dikare hema hema her awayê jiyanê tehemûl bike. Ev dîtin rêberiya vê xebatê dike ku giringiya mirov û nasnameyê ne tenê di çarçoveya derûnnasiyê de, lê di çarçoveya hebûnî (existential) û civakî de jî bê lêkolîn. Têg...