Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی

Bîrdoziya derûnkoleriyê dibêje pirs û girêkên derhişî (unconscious) yên mêjî rê nîşan didin ka kesayeta me çawa pêş dikeve û reftar û tevgerên me çawa şemal digirin. Ev bîrdozî di destpêka sedsala 20an de ji aliyê bijîşkê noronan ê awistûrî Sigmund Freud ve hat damezrandin. Bîrdoziya derûnkoleriyê destnîşan dike ku kesayet û tevgerên me encama nakokiyên berdewam ên zihn û mêjiyê me ne. Takekes ji vê nakokiya kûr agahdar nîne, ji ber ku ew li cihekî kûr ê zihn û mêjiyê derhişî diqewime. Freud dibêje ev nakokî di sê beşên mêjî de çêdibe: nizmezî (id; ئید), bilindezî (superego; سوپەرئیگۆ) û ezî (ego; ئیگۆ). Wî wisa bawer dikir ku kesayeta me di pênc salên pêşîn ên jiyanê de pêş dikeve. Navê vê pêvajoyê datîne “derûnzayendî” (psychosexual; دەروونی سێکسی), ji ber ku aliyê zayendî û pêvajoyên hişî tê de beşdar in. Her astek ji mêjiyê takekesî balê dikişîne ser aliyekî cuda yê zayendiyê, weke zarokek ku bi mêtina tiliya mezin kêfa devê xwe (oral pleasure; چێژی دەم) werdigire. Freud wisa...

Derûnnasî an jî rewannasî (Psychology، دەروونناسی) an jî zanista giyan û derûnê, zanista lêkolîna reftar û tevgera zindiyan e (the scientific study of behavior of living things، زانستی تاوتوێکردنی ئاکاری زیندەوارانە). Di derûnnasiyê de mijara herî girîng ne wateya felsefî ya derûn û giyan û zihnê (soul/mind، دەروون) ye, lê reftar û tevger e (behavior، ئاکار). Tevger û reftar jî bersiva mirov an heywanan e ji her tiştê ku wan handan û teşwîq bike. Derûnnasiya zanistî li pey çar armancan e: danasîn (description، وەسفکردن), ravekirin (explanation، ڕوونکردنەوە), pêşbînîkirin (prediction، پێشبینیکردن) û kontrolkirina reftar û tevgerê (control، کۆنترۆڵکردن). Kesê ku derûnnasiyê ji xwe re dike kar û pîşeya xwe, jê re dibêjin derûnnas/rewannas (psychologist، دەروونناس / ڕەوانناس). Çavkaniya peyvê Peyva “psychology” ji du beşan pêk tê. “Psycho” ji ψυχή ya yewnanî tê (Greek، یۆنانی) û tê wateya giyan û nefesê. Di kurdiya soranî û kurmancî de bêtir jê re dibêjin “derûn” (دەروون). “Logy” j...

Destpêk Derûnşîkarî an jî derûnkolerî (psychoanalysis) ji du beşan pêk tê: “psyche”ya Yewnanî bi wateya derûn û “analysis” bi wateya dahûrîn û şîrovekirinê. Ew rêbaz û bîrdoziyeke ku li kûrahiyên derûna mirov dinêre, derûnê şîrove dike û reftar û gotinên mirov dixwîne. Armanca wê ew e ku girêkên derûnî (psychological complexes) bibîne, fêm bike û çare bike. Ev girêk, mirov diêşînin, dibin asteng li pêşiya pêşketin û geşbûna wî, carinan jî dibin kabûseke ku nahêle şev xew bikeve çavên wî û roj bi derdora xwe re têkiliyê deyne. Derûnkolerî hewl dide wan girêk û birînên derûnî jî bibîne ku takekes bi xwe nikare wan fêm bike. Dîroka derûnkoleriyê Derûnkolerî di destpêka sedsala bîstan de ji aliyê Sigmund Freudê Awistiryayî ku bi eslê xwe Cihû ye û xwendekarên wî ve hatiye damezrandin. Yekem rêxistina derûnkoleriyê di sala 1902an de bi navê Civata Derûnkoleriyê hate damezrandin, paşê navê wê bû Civata Derûnkolerên Viyanayê. Yekem kongreya navneteweyî ya derûnkoleriyê di sala 1908an de...

  Aborî (economy) Aborînas (economist) Adan (yield) Ajo (motive)* han Aqilmend (rationalist) Aqilmendî (rationalism) Başbîn (optimistic) Başbînî (optimism) Başbîniya fêrbûyî (learned optimism) Berz (sublime) Berzkirin (sublimation) Bexîltî (hoggishness)*   egotism, selfism, individualism… Binyad (structure) Binyadî (structural) Bîr (memory) Bireser (object)* heyber Bûjen (substance) Bûn (be, have, happen) Cêz (aggregate) Çalakger (activist) Çalakî (action) Çalkagerî (activism) Çavdêr (observer) Çavdêrî (observation) Çawanî (quality) Çendinî (quantity)* çendanî Çîn (class) Çînî (class, denominational) Çirûsk (spark) Çirûskîzm (spark current) Çolter (country) Dad (justice) Dane (data) Daraz (judgment) Dêlindêz (ritual, ceremony)* Derhişîn (inconscient)* derhişî (                unconscious), binhişî (subconscious),   hişmend (consciou...

-           Gelo Em Ji Xwebûna Xwe Dûr Dikevin? (ceribandinek) Destpêk Serêsibê ku mirov çavên xwe xewa şîrîn vedike, berî ku silavê bide tiştekî û kesekî, destê wî/wê diçe ser telefonê. Di nav çend deqeyan de ew ji şer, kuştin, krîzên aborî, gotegotên xelkê, wêneyên kesên bextewar û hişyariyên ji nû ve nûbûyî haydar dibe. Hê ranebûye, hişê wî bi sed deng û wêneyan tije dibe. Ev rewşa rojane ya mirovê serdema me ye û bi dîtina min mijara herî girîng a vê serdemê ne teknolojî bi xwe ye, tiştê ku teknolojî bi derûna mirov dike ye. Cihana niha bi du pêvajoyên mezin re rû bi rû ye. Yek, hişê çêkirî – HÇ (artificial intelligence – AI) ye ku ziman, wêne û ramanê diafirîne. Ya din, alozî û tevlihevbûna zanîn û agahiyan e ku tê de rastî û derew bi hev ve diçin. Her du jî li ser pirsa herî kevn a derûnnasiyê (psychology) disekinin: mirov kî ye, û ew bi çi awayî ji xwe û xwebûna xwe haydar e? Ez ê hewl bidim ku bi alîkariya çend têgehên bingehî...

(ceribandinek) Derbirîna hizr û ramanên neteweyî asta hişmendiya bîra neteweyî bilind dike û mirov jêhatî û bi hêjmet, bilîmet dike. Nexweşiyên derûnî (psychological disorders) çavkaniya xwe ji serpêhatî û ezmûnên mirovî werdigirin; û ji ber ku mirov nikare serboriya xwe li hemberî karvedanên rûdanê derbibire, ew ezmûn dibin kêşe, girîft û derhişî (unconscious), lê winda nabin, paşê jî bandorê li laş, fikir, raman, tevger, reftar, hest û nestên mirov dikin. Û li gorî radeya rageşiya wan, dibin nexweşî û bêpergaliyên derûnî û giyanî. Belawelabûna bala mirov ango wendabûna zîq û zûrbûnê (loss of focus) ji nebûna derûnekê tendirust û ji qelsiya şexsiyetê tê. Bîra trawmatîk a hevpar (collective traumatic memory) berevaniya hevpar a derûnî xurt û bihêztir dike. Paşdebirin (flashback) û pêşdebirin (flashforward) weke bibîrxistin û pêşbîniyekê xuya dibin. Îmajên erênî û nerênî li ser erka kakila vegotinê û bîra cewherî û binyadî (essential memory) tên honandin. Çîroka hebûnê dibe kereste ...

Dema mirov li hizr û ramanên neteweyî yên Kurdan dinêre, bi gelemperî ew tenê weke diyardeyeke siyasî an dîrokî tê fêmkirin — rojhilata navîn a ku hatiye parçekirin, sînorên Sykes-Picot, serhildan û binketin. Lê ji nêrîneke derûnkolerî ve (psychoanalytic perspective), her hest û her têgihiştina neteweyî ya Kurdan di eslê xwe de xebateke psîşîk ango çalakiyeke derûnê (psychic activity) ye — tiştek ku di kûrahiya derûnê de çê dibe, berî ku bibe ramanek an sloganeke siyasî. Loma jî ger em bixwazin têkiliya di navbera dewletên serdest (Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye) û gelê Kurd ê bindest de rast bifêmin, divê em tenê berê xwe nedin dîroka wan a derxweyî, lê belkî berê xwe bidin wê ezmûna navxweyîn a ku her du alî lê dijîn û ku bi awayekî domdar wan diwelidîne/diafirîne. Sigmund Freud, damezrînerê derûnkoleriyê (psîkanalîzê), dibêje ku derûn û psîşeya mirovî ji sê qatan pêk tê: nizimezî/id (daxwaz û şehwetên xwezayî), ezî/ego (ez ku hewl dide di navbera daxwaz û rastiyê de bibe mêzên) û bilin...